کما؛ پیوستاری از کاربرد و طرد: معنای فرهنگی یک تغذیۀ گیاهی در منطقۀ ششتمد سبزوار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار انسان شناسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری انسان شناسی دانشگاه تهران

3 دانشیار انسان شناسی دانشگاه تهران

4 استاد گروه تغذیه جامعه دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

انسان‎شناسی به عنوان رشته‎ای که هدفش فهم انسان و جایگاه آن در نظم طبیعی امور است از سوی به امور که بدیهی می‎انگاریم توجه می‎کند و از سویی به اموری که برایمان مبهم است، توجه می‎کند. در این راستا این مقاله در حوزۀ انسان‎شناسی تغذیه با رویکردی مردم‎نگارانه و ملهم از رویکردهای مادی در تحلیل سیستم‎های فرهنگی به بررسی الگوها و شیوه‎های مصرف غذایی گیاه کما و باورهای فرهنگی مرتبط با آن در منطقه‎ای در جنوب سبزوار می‎پردازد. نتایج این بررسی حاکی از اهمیت قابل ملاحظه این گیاه مرتعی در بستر جوامع دامپرو منطقۀ مورد مطالعه است. به جهت اهمیت و کارکردی که این گیاه در چرخۀ حیاتی منطقه دارد، صورت‎بندی فرهنگی خاصی از آن در جامعه مورد مطالعه شکل یافته است. در این تصویر فرهنگی تلاش بر آن شده است با نوعی ساز‎‎ و‎کار نامقدس‎ساز از این گیاه حفاظت گردد. در واقع به واسطه اهمیتی که گیاه کما در سطح محیطی و اقتصادی بافت دام‌پرور منطقه دارد، در سطح فرهنگی، در قالب یک برهم‎کنشی فرهنگی نوعی فرهنگ حفاظتگر دربارۀ آن شکل یافته است. این فرهنگ حفاظت‎گر موجب تأثیراتی در حوزۀ اندیشه و عمل کنشگران منطقه در ارتباط با این گیاه شده است.

کلیدواژه‌ها


 

-   احمد یوسفی سرحدی، سجاد؛ حسن یگانه بدرآبادی. (1394). معرفی برخی خصوصیات مرفولوژیکی و دارویی گیاه باریجه (Ferula gummosa Boiss) در ایران، همایش بین‌المللی پژوهش‌های کاربردی در کشاورزی، تهران - ملارد، شرکت تعاونی علم گستران پیشتاز ایرانیان.

 http://www.civilica.com/Paper-ICARA01-ICARA01_585.html

-   ازکیا، مصطفی؛ جلال یوسفی. (1383)،  دانش بومی استفاده از بلوط در شهرستان ممسنی، نامه انسان‌شناسی، شماره 6.

-   ایران‌منش، محبوبه، نجفی، شهلا و مهدی یوسفی. (1389)،  بررسی اتنوبوتانی گیاهان دارویی منطقه سیستان، داروهای گیاهی، شماره 2.

-   بارت، استنلی. (1387)،  نظریه و روش در انسان‌شناسی برای دانشجویان، ترجمه: شاهده سعیدی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

-   بازگیر، احمد، نمیرانیان؛ محمد عاطفی همت. (1394)،  گیاه مردم‌نگاری در منطقه کاکا شرف شهرستان خرم‌آباد، دانش‌های بومی ایران، دوره 2، شماره 3.

-   برآبادی، سید احمد؛ رجبی، نجیب الله؛ غلامحسین شعیبی. (1389)،  فرهنگ زعفران در خراسان جنوبی، تهران: شهرآشوب.

-   بلیکی، نورمن. (1384)،  طراحی پژوهش‌های اجتماعی، ترجمه: حسن چاوشیان، تهران: نی.

-   بیتس، دنیل و فرد پلاگ. (1387)، انسان‌شناسی فرهنگی، ترجمه: محسن ثلاثی، چاپ هفتم، تهران: علمی.

-   بی‌نا. (1392)،  آنغوزه محافظ طبیعی خاک مراتع، ترویج منابع طبیعی، شماره 138: 8.

-   پاپلی یزدی، محمدحسین؛ عباس جلالی. (1374)، گردو، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال دهم، شماره 3.

-   جانب اللهی، محمد سعید. (1378)، فن‌آوری‌های تولید و مصرف انار در میبد، نمایه پژوهش، سال سوم، شماره 11 و 12.

-   خدایاری، حامد؛ امانی، شهریار؛ حمزه امیری. (1393)،  اتنوبوتانی گیاهان دارویی شمال شرق استان خوزستاناکوفیتو شیمی داروهای گیاهی، دوره 2، شماره 4(8 پیاپی).

-   خرمی، ثریا؛ رضا حقیقی . (1394)، گیاهان دارویی و خوراکی روستای سراب کلان استان ایلام، نشریه فرهنگ ایلام، سال شانزدهم، شماره 46.

-   خسروی، محسن؛ علی‌اکبر مهرابی. (1384)، بررسی اقتصادی برداشت گونه انغوزه در منطقه طبس، مجله منابع طبیعی ایران، شماره 4.

-   دولت‌آبادی، محمود. (1386)، کلیدر، تهران: نشر معاصر

-   دولتخواهی، مهدی؛ ایرج نبی‌پور. (1393) بررسی اتنوبوتانی گیاهان دارویی حوزه آبریز شمال شرقی خلیج فارس، داروهای گیاهی، دوره 13، شماره 50.

-   رازقی، رمضانعلی. (1392)، ترانه‌های عامیانه ششتمد، پایان‌نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، سبزوار: دانشگاه آزاد واحد سبزوار.

-   سالزمن، فیلپ. (1394)، فهم فرهنگ، مقدمه‌ای بر نظریه انسان‌شناختی، ترجمه: محمدامین کنعانی، تهران: علمی و فرهنگی.

-   سایبانی، احمد. (1362)، خرمای فین (مغ)، ماهنامه آینده، شماره 12.

-   سپهری فرد، اعظم. (1391)، گیاه قوم‌شناسی بخش بلده: مطالعه موردی چهار روستای (دونای علیا، اوز، اوزکلا و یوش) شهرستان نور، استان مازندران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد انسان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

-   دیف رخش، سیده معصومه؛ بارانی، حسین؛ جوادپور رضائی. (1393)، قوم گیاه‌شناسی گیاهان غیر علوفه‌ای منطقه دلی کما (دره‌ای کوهستانی در زاگرس مرکزی)، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 67.

-   شاه‌حسینی، علیرضا. (1382)، میخ طلا یا گردو؛ دانش‌های بومی باغداران شهمیرزاد درباره گردو، فرهنگ قومس، شماره 23 و 24.

-     شریفیفر فریبا و همکاران. (1392)، مطالعه اتنوبوتانی برخی از گیاهان دارویی ناحیه کوه جوپار استان کرمان،  مجله دانشگاه علوم پزشکی کرمان، دوره 21، شماره 1.

-   عارف زاده، محمدامین و دیگران. (1390)، استان‌شناسی خراسان رضوی، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.

-   عموآقایی، ریحانه. (1385)، تأثیر نور، مدت‌زمان سرمادهی و سن بذر بر جوانه‌زنی بذرهای کما (Ferula ovinaمجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، سال دهم، شماره سوم (ب).

-   غفاری، یعقوب. (1393)، معرفی گیاهان خودروی خوراکی کوه گیلویه و بویراحمد، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 67..

-   فروزه، محمدرحیم؛ حشمتی، غلامعلی؛ حسین بارانی. (1393)، گیاه مردم‌نگاری گونه‌های خوراکی و دارویی مرتع دیلگان، استان کهگیلویه و بویراحمد، پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، شماره 7.

-   فرهادی، مرتضی و همکاران. (1393)، جی غال اسمک (جوغاسم، پیشوک، پیقُک، چیدم، چیدان، چکیدان...)؛ گیاه مردم شناسی و جغرافیای گیاهی (قلمرو رویشی)، این گیاه در ایران، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 67.

-   فرهادی، مرتضی. (1392)، گلخو‌شناسی گونه‌ای گل حسرت:  جوغاسم (جی غال اسمک، پیشوک، پیغوک، ...)، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 63،

-   فرهادی، مرتضی. (1385)، گیاه مردم‌نگاری یا نمونه‌هایی از گیاه مردم‌نگاری گیاهان خودروی کمره ، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 34.35.

-   فکوهی، ناصر. (1381)، تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان‌شناسی، تهران: نی.

-   قربانی، عبدالباسط. (1383)، بررسی اتنوبوتانی در استان گلستان و مناطق مجاور، پایان‌نامه کارشناسی ارشد گیاه‌شناسی، دانشکده علوم دانشگاه تهران.

-   قوامی فرد، مریم. (1392)، گیاه قوم‌شناسی بخش آسارا: مطالعه موردی سه روستای (پورکان، آدران، خوزنکلا) شهرستان کرج، استان البرز، پایان‌نامه کارشناسی ارشد انسان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

-   صالحی، معصومه. (1388)، قوم گیاه‌شناسی الموت: مطالعه موردی چهار روستای اوان, وربن, زواردشت و زرآباد، پایان‌نامه کارشناسی ارشد انسان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

-   کمکی، امان محمد، بارانی، حسین و ابوالفضل شریفیان بهرمان. (1394)، دانش بومی مردم ترکمن درباره قارچ دنبلان صحرایی، دانش‌های بومی ایران، دوره 2، شماره 3.

-   گروسی، عبدالله، عباس و فرهاد ورهرام. (1380)، باغ‌های زیرزمینی انگور در بوشهر، جلوه‌ای از فناوری و دانش بومی، زیتون، شماره 148.

-   مالکی، طاهره. (1394)، مطالعه اتنوبوتانی در مناطقی از استان سیستان و بلوچستان (جنوب شرق ایران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته علوم گیاهی گرایش سیستماتیک- اکولوژی گیاهی، دانشکده علوم دانشگاه تهران.

-   محمدی، غلامرضا؛ مسعود علیها. (1368)، مطالبی پیرامون باریجه، تهران: انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع.

-   مردانی‌نژاد شاهین؛ منصوره وزیرپور. (1391)، اتنوبوتانی گیاهان دارویی توسط مردم مبارکه (اصفهان)، داروهای گیاهی, دوره 3  شماره 2.

-   مظفریان، ولی‌الله. (1386)، تیره چتریان، تهران: مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور.

-   مقصودی، منیژه؛ پروین صالحی. (1393)، گیاه قوم‌شناسی منطقه اوان ، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 67.

-   مقصودی، منیژه؛ سپیده پارسا پژوه . (1390)، گیاه قوم‌شناسی منطقه پس قلعه در شمال شهر تهران، نشریه پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، سال اول، شماره 2.

-   مقصودی، منیژه؛ موسی‌الرضاغربی. (1392)، بهره‌برداری اصولی جامعه بومی منطقه ششتمد سبزوار از گیاه مکا انغوزه:‌ گامی در توانمندسازی جامعه بومی و حفظ محیط‌زیست منطقه. دومین همایش ملی توسعه پایدار در مناطق خشک و نیمه‌خشک، دانشگاه آزاد ابرکو؟؟؟؟؟؟؟؟.

-   مقیمی، جواد. (1384)، معرفی برخی گونه‌های مهم مرتعی مناسب برای توسعه و اصلاح مراتع ایران، تهران: آرون.

-      ملتی،‌هاجر و همکاران. (1391)، مروری بر گونه پونه سای برگه دار (.Nepeta bracteata Benth) و بررسی اتنوبوتانی آن در چند شهرستان در استان خراسان  رضوی، داروهای گیاهی، دوره 3، شماره 4.

-   مؤمنی، لیلا. (1391)، گیاه‌قوم‌شناسی دامنه کوه الوند: مطالعه موردی روستاهای خاکو، چشین و ابرو واقع در دامنه کوه الوند، پایان‌نامه کارشناسی ارشد انسان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

-   مور، جری دی. (1391)، زندگی و اندیشه بزرگان انسان‌شناسی، ترجمه: ‌هاشم آقا بیگ پوری و جعفر احمدی، تهران: جامعه شناسان.

-   میردیلمی، سیده زهره؛ حشمتی، غلامعلی؛ حسین بارانی. (1393)، مطالعه اتنوبوتانی و اتنواکولوژی گونه‌های دارویی کچیک (مطالعه موردی مراتع کچیک در شمال شرق استان گلستان)، دانشهای بومی ایران، دوره 1، شماره 2.

-   میر طالبی، آبتین. (1386)، بررسی شاخص‌های رویشگاهی آنغوزه شیرین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران.

 

-    Balick M. et al. (2000). Medicinal plants used by latino healers for women's health conditions in New York City. Economic Botany 54(3):344-357.

-    Barrett Stanley R. (1984). The Rebirth of Anthropological Theory. Toronto: University of Toronto Press.

-    Braun, Virginia; Victoria Clarke. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology 3 (2): 83.

-    Barnard, Alan. (2010)“ Cultural materialism”, In Barnard, A and Spencer J, Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology, London and New York: Routledge

-    Creswell, John W. (2006). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches, California: Sage Publications.

-    Davidson-Hunt, I. (2000), "Ecological Ethnobotany: Stumbling Toward New Practices and Paradigms", In MASA Journal, 16 (1): 1-13.

-    Descola ph and Palsson G. (2004). Nature and Society, anthropological perspectives, Routledge.

-    Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (1994). The handbook of Qualitative Research., London: sage publications.

-    Eldeen M.s, Mohd Effendy. (2016). Ethnobotany: Challenges and Future Perspectives, Research Journal of Medicinal Plant 10(6):382-387.

-    Kalvandi, R., Safikhani, K., Najafi Gh Babakhanlo, P., (2007). Identification of medicinal plants of Hamedan province. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 23, 350–374.

-    Kottak, C P(2009). Cultural Anthropology: Appreciating Cultural Diversity. 14th edition. New York: McGraw-Hill.

-    Kuhnlein et al.. (2009). Indigenous Peoples’food systems: the many dimensions of culture, diversity and environment for nutrition and health, Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.

-    Hammersly, M & PAtkinson. (2007). Ethnography: Principles in Practice، London and New York: Routledge.

-    Hamilton AC, et al.. (2003). the purposes and teaching of applied ethnobotany. People and Plants Working Paper 11. Godalming, UK: WWF.

-    Harris M. (1978). India’s sacred cow. Human Nature, 1 (2): 28–36.

-    Ghollassi Mood, S., (2008). A contribution to some ethnobotanical aspects of Birjand flora (Iran). Pakistan Journal of Botany 40, 1783–1791.

-    Ghorbani, A., (2005). Studies on pharmaceutical ethnobotany in the region of Turkmen Sahra, north of Iran (Part 1): general results. Journal of Ethnopharmacology 102, 58–68.

-    Gomez-Beloz, A. (2002). Plant Use Knowledge of the Winikina Warao: The Case for Questionnaires in Ethnobotany, Economic Botany, 56(3):231-241.

-    Gunn, Michael C. (1980). Cultural Ecology: a Brief Overview, Nebraska Anthropologist, Volume 5: 19-27.

-    Jeffery Sobal Carole A. Bisogni. (2009). Constructing Food Choice Decisions, ann. behav. med. 38:S37–S46.

-    Martin, Gary j. (1995). ethnobotany a methods: manual, London: Chapman and Hill.

-    Messer. E. (1984). Anthropological perspectives on diet Ann. Rev. Anthropol. 13:205-249.

-    McGee, R. J, Warms R L. (2008)Anthropological theory: an introductory history New York:McGraw.

-    Miraldi, E., Ferri, S., Mostaghimi, V., (2001). Botanical drugs and preparations in the traditional medicine of West Azerbaijan (Iran). Journal of Ethnopharmacology 75, 77–87.

-    Mosaddegh M. et al. (2012)Ethnobotanical survey of herbal remedies traditionally used in Kohgiluyeh va Boyer Ahmad province of Iran Journal of Ethnopharmacology 141(1):80-95 

-    Murchison, J. (1973). Ethnography Essentials: Designing Conducting and Presenting your Research. U.S: Jossey-Bass.

-    Ortner Sherry B. (1984). Theory in Anthropology since the Sixties, Comparative Studies in Society and History, Vol. 26, No. 1, pp. 126-166

-    Sidney W. Mintz and Christine M. Du Bois. (2002). The Anthropology of Food and Eating, Annual Review of Anthropology, Vol. 31. (2002), pp. 99-119.

-    Strauss,Levi. (2013). The Culinary Triangle, in food and culture a reader, Carole Counihan and Penny Van Esterik (edited), New York: Routledge.

-    Parsapajouh S. and F. ghahremaninejad. (2004). Ethnobotanical use of Typha domingensis pers. (Typhaceae). in an arid zone: Sistan, Iran, Zonas Áridas 8: 7–17.

-    Young, S. L. and G. H. Pelto. (2011). “Core Concepts in Nutritional Anthropology.” In Nutritional Health: Strategies for Disease Prevention. T Wilson and N. Temple, eds. 3rd ed., Humana Press. pp. 523-537.

-    Young, Kim J. (2007). Ethnobotany, New York: Chelsea House.

Winthrop, R.H. (1991). Dictionary of Concepts in Cultural Anthropology, New York: Greenwood Press