دو فصلنامه دانش های بومی ایران
دوفصلنامه علمی

آسیاب آبی قطبیه یکی از سازه‌های آبی برگرفته از دانش بومی در دشت سیرجان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زینب افضلی 1
حسن کریمیان 2
علیرضا ابراهیمی ایده لو 3

1 پژوهشگر پسادکتری باستان شناسی دانشگاه تهران

2 استاد باستان شناسی دانشگاه تهران،تهران، ایران

3 کارشناس ارشد باستان شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

https://doi.org/10.22054/qjik.2022.66985.1309
چکیده
آسیاب‌های آبی به عنوان یکی از گنجینه‌های میراث ارزشمند دانش‌بومی و فرهنگی ایرانیان محسوب می‌شوند. با توجه به شرایط اقلیمی کم‌آب این سرزمین، مردمان گذشته سعی کرده‌اند با ساخت این سازه‌های آبی حداکثر استفاده بهینه را از انرژی آب داشته‌ باشند. از این رو آسیاب‌های آبی از دانش مهندسی آب، مکانیک و معماری بهره گرفته‌اند. یکی از این سازه‌های آبی، آسیاب قطبیه در شهرستان سیرجان است که در نتیجه فعالیت‌های میدانی باستان‌شناسی سال 1397 مورد شناسایی قرار گرفت. هدف از این نوشتار، معرفی و بررسی آسیاب آبی قطبیه در دشت سیرجان است تا درک درستی از تحلیل عمکرد و معماری آن بدست آوریم. بنابراین پرسش‌های این پژوهش عبارتند از: آسیاب آبی قطبیه جزو کدام گونه از آسیاب‌های آبی ایران قرار می‌گیرد؟ و اجزای سازنده و ساختار معماری این آسیاب چگونه بوده است؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و داده‌های آن بر اساس مطالعات میدانی و منابع مکتوب جمع‌آوری شده است. نتایج نشان می‌دهد که آسیاب آبی قطبیه سیرجان از نوع آسیاب‌های آبی تنوره‌ای بوده که با آب قنات قطبیه کار می‌کرده و ساختار معماری آن یک مجموعه کاملی از فضاهای مختلف اصلی و جانبی را شامل می‌شود که بوسیله یک دیوار دفاعی دایره‌ای‌شکل محافظت می‌شده است.

کلیدواژه‌ها

"دشت سیرجان"
"سازه‌های آبی"
"آسیاب قطبیه"
"قنات قطبیه"
"معماری"
  • ابن­بلخی. (1385)، فارسنامه، تصحیح و تحشیه: لیسترانج و نیکلسون، تهران: اساطیر.
  • اولیویه، آنتوان گیوم. (1371)، سفرنامه اولیویه، ترجمۀ: محمد طاهر میرزا، تهران: اطلاعات.
  • ایمانی جاجرمی، حسین و شاه­حسینی، ماهرو. (1390)، «آسیاب و آسیابانی در جامعۀ روستایی ایران»، مجلۀ انسان­شناسی، شمارۀ 14: 9-27.
  • باستانی­پاریزی، محمدابراهیم. (1367)، آسیای هفت­سنگ، تهران: دنیای­کتاب، چاپ ششم.
  • بلعمی، ابوعلی. (1378)، تاریخنامه طبری، جلد دوم، ترجمۀ: محمد روشن، تهران: سروش البرز.
  • بلوکباشی، علی. (1388)، در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ دیگری نگریستن، تهران: گل­آذین.
  • بلوکباشی، علی. (1367)، «آسیا» در دائره­المعارف بزرگ اسلامی، به سرپرستی کاظم موسوی بجنوردی، جلد اول، تهران: انتشارات مرکز دائره­امعارف بزرگ اسلامی، 371-379.
  • پاپلی­یزدی، محمد حسین. (1364)، «آسیاب­های که با آب قنات کار می­کنند»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (جستارهای ادبی)، سال 18،، شماره 71: 3-30.
  • پویا، عبدالعظیم. (1398)، «آسیاب دو سنگی میبد: پدیده­ای ویژه در میان آسیاب­های کاریزی»، دو فصلنامه دانش­های بومی ایران، سال ششم، شماره 12، 41-78.
  • پیگولسکایا، تیناویکتوریا. (1372)، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمۀ: عنایت‌الله رضا، تهران: علمی و فرهنگی.
  • حائری، محمدرضا. (1386)، قنات در ایران، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.
  • حدودالعالم من المشرق­الی­المغرب. (1340)، به کوشش: منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران.
  • حلبیان، امیرحسین؛ پورخسروانی، محسن و نگهبان، سعید. (1396)، «ارزیابی قابلیت­های گردشگری ژئوتوپ­های سیرجان با استفاده از مدل­های فاسیلوس و کومانسکو»، پژوهش­های دانش زمین، سال هشتم، شماره 32، 112-131.
  • حیدرپور، گلنار. (1399)، «آسیاب­های آبی استان سمنان و کارکردهای آن»، فرهنگ قومس، شماره 62 و 63، 129-162.
  • راوندی، مرتضی. (1382)، تاریخ اجتماعی ایران، جلد سوم، تهران: امیرکبیر.
  • رزنیک، رابرت؛ هالیدی، دیوید و کرین، کنت اس. (1382)، فیزیک هالیدی، تهران: نشر دانشگاهی.
  • رفیع‌فر، جلال­الدین؛ غربی، موسی­الرضا و رزقی محمد. (1394) «آسیابانی و بازنمایی مناسبات اجتماعی طبقات فرودست در جوامع روستایی: بررسی پدیدۀ آسیاب و آسیابانی در روستای حسن­آباد ششتمد سبزوار»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورۀ 4، شماره 3، 375-407.
  • رمضان­زاده، علی­اصغر. (1395)، آسیاهای شهر یزد، پایان‌نامه دورۀ دکتری رشتۀ باستان‌شناسی دوران اسلامی، دانشگاه تهران.
  • روشن ضمیر، علی؛ باسط، فاطمه و ماهر علی. (1392)، «مهندسی آسیاب­های آبی با مطالعۀ موردی آسیاب موردی آسیاب دو سنگی میبد»، مقالات همایش ملی باستان­شناسی: دست آورده­ها فرصت­ها و آسیب­ها، بیرجند: دانشگاه بیرجند.
  • دهخدا، علی­­اکبر. (1361)، لغت‌نامه فارسی، تهران: دانشگاه تهران و موسسه دهخدا.
  • سالاری، نرجس. (1392)، تحلیل ویژگی­های مورفومتری ریپل مارک­ها (مطالعه موردی: کویر سیرجان)، پایان­نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ جغرافیای طبیعی، دانشگاه اصفهان.
  • سرافرازی، رضا. (1373)، «آسیاب­های کمره و پیشینۀ آسیاب­های آبی در ایران»، فصلنامۀ علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی، شماره 5، 135-168.
  • شاردن، جان. (1374)، سفرنامه شاردن، ترجمۀ: اقبال یغمایی، تهران: توس.
  • صالحی، غلامحسین. (1372)، بررسی آسیاب آبی در منطقه بختیاری، پایان­نامه کارشناسی ارشد رشتۀ مردم‌شناسی، دانشگده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران.
  • صالحی، غلامحسین. (1393)، فناوری و فرهنگ آسیاب­ها در ایران، تهران: ترفند.
  • عمید، حسن. (1363)، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر.
  • فرشاد، مهدی. (1366)، تاریخ علم در ایران، تهران: امیرکبیر.
  • فرصت­شیرازی، محمدنصیر. (1377)، آثار العجم، به تصحیح: منصور رستگار فسائی، تهران: امیرکبیر.
  • قمی، حسن ­بن محمد. (1385)، تاریخ قم، به تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم: کتابخامه آیت­الله مرعشی نجفی.
  • قیس­رازی، شمس­الدین محمد. (1379)، فرهنگ شمس قیس برگرفته از المعجم فی معابیر اشعار العجم، به کوشش محسن ذالکر الحسینی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  • کراگری، حنیفه؛ پدرام، بهنام و ابوئی، رضا. (1397)، «کاربرد و کارکرد آسیاب­های بشروئیه»، مجلۀ اثر، شماره 80، 89-101.
  • گردیزی، ابوسعیدعبدالحی. (1347)، زین­الاخبار، به کوشش: عبدالحی جبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  • محبی، پرویز. (1383)، فنون و منابع در ایران؛ مقدمه­ای بر تاریخ تکنولوژی و کاربرد مواد در ایران از قرن اول تا سیزدهم هجری، ترجمۀ: آرام قریب، تهران: اختران.
  • مداحی، احمد (1375)، بررسی عوامل محدود کننده تیپ های پوشش گیاهی در مراتع حاشیه پلایای سیرجان، تهران، دانشکده منابع طبیعی، پایان نامه کارشناسی ارشد رشتۀ مرتعداری، دانشگاه تهران.
  • مستوفی، حمدالله. (1362)، نزهه­القلوب، به کوشش: گای لسترنج، تهران: دنیای کتاب.
  • مقدسی، ابوعبدلله محمد بن احمد. (1385)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمۀ: علینقی وزیری، تهران: کومش.
  • مقصودی، مهران. (1380)، ژئومورفولوژی مناطق خشک؛ بررسی متغییرهای موثر بر تحول ژئومورفولوژی مخروطه افکنه­های چالۀ سیرجان، پایان‌نامۀ دکتری رشته جغرافیا طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران.
  • مقصودی، مهران. (1385)، «شناخت فرآیندهای موثر بر توسعه و تحول عوارض ماسه­ای (مطالعۀ موردی: عوارض ماسه­ای چالۀ سیرجان)»، پژوهش­های جغرافیایی، شماره 56، 149-160.
  • نصیب، ناصر. (1360)، «آسیاب و موقعیت آن در پهنای فرهنگ مردم»، فصلنامۀ فرهنگ مردم، شمارۀ 4: 56-60.
  • نقی­زاده، محمد. (1382)، «مشخصه­های آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکل­گیری فضای زیست»، میحط­شناسی، شماره 32، 71-92. ­
  • وولف، هانس. (1372)، صنایع دستی کهن ایران، ترجمۀ: سیروس ابراهیم­زاده، تهران: انقلاب اسلامی.
  • یاقوت­حموی، یاقوت­بن­عبدالله (1324 ه.ق- 1906 م)، معجم البلدان، المجلد الخامس، عنی بتصحیحه و ترتیب و صنه محمد أمین الخانجی، الطبعه الاولی، قاهره: طبع بمطبعة السعادة بجوار محافظة مصر.
  • Harverson, Michael. (1993). Watermaills in Iran, Iran, 31, 149-177.
  • Harverson, Michael. (2003). Wind and Watermills in Iran and Afghanistan, Technology Tradition and Survival, Aspects of Material Culture in the Middle East and Central Asia, Editors, RICHARD TAPPER and KEITH MCLACHLAN, Published whit the assistance of the Islamic Educational, Scientific and Cultural Organization (ISESCO), the British Institute for Persian Studies (BIPS) and the Center of Near and Middle Eastern Studies (CNMES) at SOAS, 58-74.
  • Pourjafar, Mohammad Reza., Amirkhani, Aryan and Leylian, Mohammad Reza. (2010). Traditional Architecture of Iranian Water Mills in Reference to Historical Documents and the Case Studies, Asian Culture and History, 2(2), 243-251. 
  • Neely, James. (2011). “Sasanian period drop tower gristmills on the Deh Luran Plain, Southwestern Iran, Journal of field Archaeology, 36(3), 232-254.
  • Wulff, Hans. (1966) .The Traditional Craftsia of Persia, Cambridge.

 

صفحه اصلی

اعضای هیات تحریریه

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

تماس با ما