دانش‌های بومی در مدیریت منابع آب و نقش آن‌ها در تداوم سکونتگاه‌های کوهستانی منطقه هورامان

احمدزاده, فرید; کریمیان, حسن; طالبیان, محمد حسن; خانمرادی, مژگان; منتظرظهوری, مجید

doi:10.22054/qjik.2023.71187.1344

دانش‌های بومی در مدیریت منابع آب و نقش آن‌ها در تداوم سکونتگاه‌های کوهستانی منطقه هورامان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فرید احمدزاده ¹

حسن کریمیان ²

محمد حسن طالبیان ³

مژگان خانمرادی ⁴

مجید منتظرظهوری ⁴

¹ دانشجوی دکتری باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران

² استاد گروه باستان شناسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران.

³ دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری، دانشگاه تهران

⁴ استادیار گروه باستان شناسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران

https://doi.org/10.22054/qjik.2023.71187.1344

چکیده

در نوشتار حاضر با هدف بررسی و ارزیابی فرهنگ مادی به جای مانده در پهنه فرهنگی منطقه هورامان، به اهمیت مسئله آب در این منطقه کوهستانی و نحوه مدیریت و کنترل آن پرداخته شده است. در پژوهش‌های میدانی که نتایج آن در این نوشتار انعکاس یافته تلاش بر آن بود تا به این پرسش‌ها پاسخ گفته شود که اصول و شیوه‌های مدیریت منابع آب در منطقه هورامان چگونه بود؟ و انواع منابع آب و سازه‌های آبی چه نقشی در شکل‌گیری سکونتگاه‌ها و شیوه معیشت جوامع منطقه داشته‌اند؟ در نتایج این پژوهش مشخص گردید که منابع آب‌های سطحی(رودخانه سیروان) و نزولات جوی به ویژه برف با وجود شیب تند منطقه هورامان، نقش مؤثر و مهمی در پویایی منظر فرهنگی هورامان داشته است. بر این اساس با ایجاد شبکه‌های مدیریت وانتقال منابع آب در دل سنگ و عمق دره‌ها و انتقال از طریق حفر یا احداث کانال، تأسیساتی آبی را به وجود آورده‌اند که ضمن تداوم و توسعه سکونتگاه‌ها، زمینه ارتباطات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جوامع منطقه، همراه با معیشتی پایدار در هورامان از گذشته تا به امروز را فراهم آورده است.

کلیدواژه‌ها

کلید واژگان: هورامان

منابع آب

سازه‌های آبی

سکونتگاه‌های کوهستانی

معیشت منطقه

احمدزاده، فرید؛ کریمیان، حسن و طالبیان، محمدحسن. (1401)، «آسیاب‌های آبی: ساختاری اجتماعی – اقتصادی در منطقه کوهستانی هورامان، طی دوره قاجار و پهلوی»، فصلنامه تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال دوازدهم، شماره 2: 1 –
اسمعیلی جلودار، محمداسماعیل و صفی نژاد، جواد. (1388)، «پیشنهادی در چگونگی طراحی (مهندسی) شبکه تأمین آب در کاروانسرای کویری نوگنبد بر پایه نتایج به‌دست‌آمده از بررسی باستان‌شناختی منطقه نوگنبد- ارکان در نائین»، مجله مطالعات باستان‌شناسی تهران، دوره اول، 1 –
امینی، کورش. (1400)، «بررسی آبیاری و مدیریت اراضی باغ‌های اورامان؛ مطالعه موردی: باغات نودشه»، نشریه مدیریت اراضی، جلد 9، شماره 1: 57 –
تقوی، نعمت‌الله. (1362)، «آب و آبیاری در روستاهای ایران»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، شماره‌های 128 و 129.
جمعه پور، محمود و میر لطیفی، محمدرضا. (1391)، «نقش دانش بومی و کارکرد نظام سنتی مدیریت مشارکتی منابع آب در معیشت پایدار روستایی، موردمطالعه: گروه‌های بزرگ کاری لایروبی کانال‌های آبیاری (حشر) در سیستان». فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 56: 1- 34.
جوادی، حبیب‌الله. (1377)، تلاش ایرانیان در تأمین و مدیریت آب، تهران؛ کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران.
جواهری، پرهام و جواهری، محسن. (1378)، چاره آب در تاریخ فارس، نشر گنجینه‌های آب ایران.
خسروثانی، افشین. (1397)، پهنه فرهنگی ارجان از منظر مدیریت منابع آب (اواخر دوره ساسانی و دوره اسلامی)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.
رزم‌آرا، علی. (1320)، جغرافیای نظامی کردستان، بی‌جا، بی‌نا.
شمس، اسماعیل. (1393)، فولکلور و تاریخ کرد، قم: مجمع ذخایر اسلامی (موسسة تاریخ علم و فرهنگ).
صادقی راد، مسعود. (1397)، بررسی باستان‌شناختی منطقه هورامان، کردستان: مرکز اداره اسناد کل میراث فرهنگی و گردشگری استان کردستان.
صفی نژاد، جواد. (1359)، نظام‌های آبیاری سنتی در ایران (جلد اول)، تهران: انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
صفی نژاد، جواد. (1368)، نظام‌های آبیاری سنتی در ایران (جلد دوم)، چاپ اول. مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
صفی نژاد، جواد. (1380)، تاریخ آب و آبیاری ایران، مجموعه مقالات همایش تاریخ آب و آبیاری کشور. کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران. شیراز.
صفی نژاد، جواد. (1382)، باران ایران و آبیاری سنتی؛ ششمین همایش نهاوندشناسی، با عنوان (نقش و جایگاه دانش و مهارت‌های بومی در توسعه شهرستان نهاوند).
صفی نژاد، جواد. (1380)، تاریخ آب و آبیاری در ایران، ماهنامه مهراب، پیاپی 5.
صفی نژاد، جواد و دادرس، بیژن. (1379)، قنات؛ سد زیرزمین قنات وزوان میمه اصفهان (چاپ اول)، تهران: وزارت نیرو، مؤسسه گنجینه ملی آب ایران.
صفی نژاد، جواد و طهماسبی، مرتضی. (1367)، » پژوهشی پیرامون نظام آبیاری سنتی آشتیان، آبیاری هفت پی»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره پیاپی 9.
عباسی، فریبرز. (1391)، اصول جریان در آبیاری سطحی، تهران: کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران.
فال سلیمانی، محمود؛ نصرآبادی، علیرضا و چکشی، بهاره. (1390)، «مدیریت جامع قنات با توجه به جایگاه و اهمیت آن در راستای دانش بومی مدیریت منابع آب در ایران»، همایش بین‌المللی دانش سنتی مدیریت منابع آب، تهران.
فتاح پور، بهاءالدین. (1389)، آیین پیر شالیار و تأثیر آن در فرهنگ و ادب اورامان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه پیام نور استان تهران.
کریمیان سردشتی، نادر. (1378)، فرهنگ آب و آبیاری سنتی تهران: کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران.
مردوخی، ضیاءالدین. (1396)، مطالعات معماری هورامان، گزارش طرح پژوهشی مصوب پایگاه پژوهشی منظر فرهنگی هورامان.
مسعودی، ذبیح‌الله و نجف زاده، علی. (1397)، «نگاهی به ویژگی‌های معماری آسیاب‌های شهر بیرجند»، مجله اثر، شماره 80، 119 –
معین، محمد. (1378)، فرهنگ معین، چاپ دوم، انتشارات زرین.
مهندس، نصرالله خان. (1296)، نسخه خطی تحدید مرز مریوان، مشهد – رضوی ش: 5442 / نستعلیق/ 1296 ه.ق/ الفبا ف 106.
میرشکرایی، محمد. (1380)، انسان و آب در ایران؛ پژوهشی مردم شناختی: تهران؛ گنجینه ملی آب ایران.
وقایع‌نگار کردستانی، علی‌اکبر. (1384)، حدیقه ناصریه و مرآت الظفر در جغرافیا و تاریخ کردستان، به کوشش محمد رئوف توکلی، تهران.
یاوری، غلامرضا و فاضل بیگی، محمدمهدی. (1389)، اقتصاد ایران (با تکیه‌بر روستا)، تهران: انتشارات پیام نور.
پورداود، حمید. (1397)، نقش قنات سددار عمومی و قنات حاجی‌آباد در شکل‌گیری شهر وزوان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته باستان‌شناسی: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.