دشت بیستون در غرب ایران قرار دارد. انسان از دیرباز با شناخت محیط پیرامون و بهرهمندی از پتانسیلهای موجود در فراهم ساختن بستر مناسبی برای استقرار و معیشت در این منطقه کوشیده است که نمونه بارز آن زاغههای دستکند است. این آثار در روستاهای زیادی همانند ظلم آباد سفلی، باقرآباد، چشمه کبود، کوری زاغه، زالوآو و محوطه تاریخی بیستون شناسایی شده است. سوال اینجاست که در دشت بیستون ساخت زاغههای دستکند در کدام دوره آغاز شده و کاربرد آنها تا زمانی تداوم داشته است؟ اجزای سازنده و ساختار معماری این دستکندها چگونه بوده است؟ پژوهش حاضر به روش توصیفی _ تحلیلی است و روش تحقیق براساس فعالیتهای میدانی و مطالعـات کتابخانـهای استوار است. هدف از پژوهش، معرفی و بررسی دستکندهای دشت بیستون، شناخت دانش بومی و آخرین حلقه تاریخ معماری سنتی در منطقه است. در دوره قاجار و پهلوی ساخت زاغه دستکند در پیوند با بافت روستا عمومیت داشته است. این فضاهای زیرزمینی با پلانی مشابه دارای فضاهایی ورودی (راهَنگ)، فضای مرکزی (راسا)، فضاهای جانبی (چَپَک) و هواکش بوده و در پاییز تا اوایل بهار برای نگهداری دام مورد استفاده قرار میگرفت. وسعت و تعداد فضاها به وضعیت اقتصادی، شرایط توپوگرافی، نوع خاک و همجواری با فضاهای دیگر بستگی داشت.
آذرنگ، غلامحسین. (1375)، «بیستون»، دانشنامه جهان اسلام، جلد 5، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دائره المعارف اسلامی، چاپ اول: 210-212.
اشرفی، مهناز. (1390)، «پژوهشی در گونه شناسی معمـاری دستکند»، نامه معماری و شهرسازی، شماره 7: 25-47.
ایزیدور خاراکسی. (1381)، کاروانسراهای اشکانی، ترجمۀ همایون صنعتی زاده، کرمان: دانشگاه شهید چمران، چاپ اول.
جکسن، ابراهم و. ویلیام. (1357)، سفرنامه جکسن: ایران در گذشته و حال، ترجمه: منوچهر امیری و فریدون بدرهای، تهران: خوارزمی، چاپ اول.
حاتمی، غفار و شریفی، مسعود. (1394)، «بررسی فنی ساختار و علل پیدایش زاغهها در محوطه میراث جهانی بیستون»، مجموعه مقالات اولین همایش معماری دستکند، گردآوری مهناز اشرفی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 226-236.
خانمرادی، مژگان. (1385)، گزارش بررسی زاغههای عرصه تاریخی- فرهنگی بیستون، مرکـز اسناد پایگاه میراث جهانی بیستون.
خانمرادی، مژگان. (1392)، گزارش گمانهزنی بخش غربی بنای ناتمام ساسانی- کاروانسرای ایلخانی بیستون، مرکـز اسناد پایگاه میراث جهانی بیستون.
خانمرادی، مژگان. (1393)، «توالی استقراری دشت بیستون از آغاز تاکنون»، مجموعه مقالههای باستانشناسی در بیستون، به کوشش حسین راعی و مژگان خانمرادی، تهران: ایران نگار: 14-34.
دیودور سیسیلی. (1384)، ایران و شرق باستان در کتابخانه تاریخی، ترجمه و حواشی محمد بیکس شورکایی، اسماعیل سنگاری، تهران: جامی، چاپ اول.
رهبر، مهدی. (1380)، فصل سوم کاوشهای باستانشناسی بیستون، مرکز اسناد پایگاه میراث جهانی بیستون.
رهبر، مهدی. (1388)، فصل ششم کاوشهای باستانشناسی بیستون، مرکز اسناد پایگاه میراث جهانی بیستون.
ساروخانی، زهرا. (1385)، «چگونگی معماری دستکن و انواع آن در ایران»،چکیده مقالات همایش بینالمللی باستانشناسی ایران: حوزه غرب، تهران: پژوهشکده سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی: 150.
شریفی دیرین، مسعود. (1388)، طرح مرمت و ساماندهی زاغه بزرگ بیستون، پایاننامۀ کارشناسی رشتۀ مرمت بنا، مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی و گردشگری.
شریفی دیرین، مسعود. (1397)، بررسی شاخصههای پایداری در معماری دستکند بیستون، ششمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری و توسعه شهری،بیجا، بی نا: 1-9.
فلاندن، اوژن. (1356)، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمۀ حسین نور صادقی، تهران: اشراقی، چاپ اول.
عبداللهی، سیاوش و ستارنژاد، سعید. (1399)، «معماری دستکند در روستای بینه لر مشکینشهر (شمال غرب ایران)»، اثر، دوره 41، شماره 91: 480-497.
کاویانی، محمدرضا. (1389)، میکروکلیمالوژی، تهران: سمت، چاپ اول.
کرماجانی، شهین. (1379)، گزارش دومین فصل کاوشهای باستانشناسی بیستون، مرکز اسناد پایگاه میراث جهانی بیستون.
لوشای، هاینتس. (1385)، «موقعیت جغرافیایی»، بیستون، کاوشها و تحقیقات سالهای 1963- 1967، به کوشش ولفرام کلایس و پتر کالمایر، ترجمه فرامرز نجد سمیعی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری: 16-15.
محمدیفر، یعقوب و همتی ازندریانی، اسماعیل. (1395)، «مطالعه و بررسی معماری دستکند ایران»، مسکن و محیط روستا، دوره 35، شماره 156، 97-110.
محمدی قصریان، سیروان و فتاحی دارنی، مهدی. (1395)، «بـررسی شـیوههای معیشتـی سـاکنان امـروزی مـنطقۀ بیـستون و ریشهیابی آنها بر اساس شواهد باستان شناختی»، باستانشناخت، سال دوم، شماره 4، 7-24.
مراقی، سمیه و پرهیزکاری، مهرداد. (1394)، «معماری دستکند در منطقه خرقان قزوین»، اثر، شماره 70: 93-108.
مهدیآبادی، ملیحه. (1383)، گزارش پیشنهاد تعیین عرصه و حریم بیستون، مرکز اسناد پایگاه میراث جهانی بیستون.
مهندسین مشاور پارسه برماند. (1382)، کاروانسرای بیستون: پژوهش و طراحی، مرکز اسناد پایگاه میراث جهانی بیستون.
ناصرالدینشاه قاجار. (1362)، سفرنامه عتبات ناصرالدینشاه قاجار، به کوشش ایرج افشار، تهران: فردوسی، چاپ اول.
خانمرادی,مژگان و عزیزی,ناهید . (1402). دانشهای بومی در ساخت و بهره مندی از زاغههای دشت بیستون. دو فصلنامه دانش های بومی ایران, 10(19), 87-118. doi: 10.22054/qjik.2023.74545.1381
MLA
خانمرادی,مژگان , و عزیزی,ناهید . "دانشهای بومی در ساخت و بهره مندی از زاغههای دشت بیستون", دو فصلنامه دانش های بومی ایران, 10, 19, 1402, 87-118. doi: 10.22054/qjik.2023.74545.1381
HARVARD
خانمرادی مژگان, عزیزی ناهید. (1402). 'دانشهای بومی در ساخت و بهره مندی از زاغههای دشت بیستون', دو فصلنامه دانش های بومی ایران, 10(19), pp. 87-118. doi: 10.22054/qjik.2023.74545.1381
CHICAGO
مژگان خانمرادی و ناهید عزیزی, "دانشهای بومی در ساخت و بهره مندی از زاغههای دشت بیستون," دو فصلنامه دانش های بومی ایران, 10 19 (1402): 87-118, doi: 10.22054/qjik.2023.74545.1381
VANCOUVER
خانمرادی مژگان, عزیزی ناهید. دانشهای بومی در ساخت و بهره مندی از زاغههای دشت بیستون. 4ed2ec2ac6bbb81. 1402;10(19):87-118. doi: 10.22054/qjik.2023.74545.1381
