برخلاف موتور پمپ که یک پدیدۀ تکنولوژیکیِ وارداتی ، صادراتی و استاندارد و دارای یک ساختار قابلتولید انبوه و کپیبرداری است، قنات پدیده ایاست سنتی و بومزاد که ابزارهای آن نیز دست ساز و متعلق به دوره پیشامدرن است.ابزارهای قنات قابل تولید انبوه نیستند.ساخت برخی از ابزارهای قنات از عهده خبرگان محلی برمیآید ، اما ساخت برخی از ابزارهای قنات به خبرگی، تخصص و مسئولیت بیشتر نیاز دارند و نمیتوانند در همان روستا و منطقه و شهر محل قنات تولید شوند. یعنی تولیدابزارهای قنات به سه دسته کلی تقسیم می شوند:نخست ابزارهایی که سلامت و جان مقنی و همکاران او وابسته به آن است و با بروز مشکل در آن ابزار جان افراد به مخاطره میافتد.دوم ابزارهایی که با وجود اهمیت بسیار آنها، بروز مشکل در آنها بهطور مستقیم و فوری جان افراد را به خطر نمی اندازد و سوم ابزارهایی که کارگذاری آن در قنات برای طولانی مدت است . در این نوشتار منظور توضیح چگونگی ساخت ابزاری که در این زنجیره هستند نیست زیرا دیگران بهاندازه کافی درباره این ابزار توضیح دادهاند؛ در اینجا مقصود توضیح مواردی برای فهم فرهنگی و تمدنی از این ابزار و طرح پرسشهایی در این زمینه است.
کرجی، ابوبکر محمد بن حسن. (1388)، استخراج آبهای پنهانی، حسن خدیوجم، آستان قدس رضوی، چاپ اول.
پاپلی یزدی، محمدحسین؛ وثوقی، فاطمه؛ لباف خانیکی، جبعلی؛ لباف خانیکی، مجید و جلالی، عباس. (1388)، قنات قصبه گناباد: یک اسطوره، مشهد: انتشارات پاپلی، چاپ اول.
گوبلو، هانری. (1389)، قنات ها:فنی برای دستیابی به آب، ترجمه: ابوالحسن سروقد مقدم و محمدحسین پاپلی یزدی، مشهد: انتشارات پاپلی.
صفینژاد، جواد. (1396)، کاریز در ایران و شیوههای سنتی بهرهگیری از آن، با حمایت مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی و شرکت مدیریت منابع آب ایران، تهران: انتشارات پویه مهر اشراق.
جانباللهی، محمدسعید. (1383)، چهل گفتار در مردمشناسی میبد، دفتر اول: فرهنگ و فنآوری قنات، تهران: روشنان.
فرهادی، مرتضی. (1396)، مکل مکل مکینگی ("دیوچه" چاهی)، فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی، شماره 77 (ویژهنامه آب).
