بازتاب مقولات محیط زیستی در رویکردهای نظری جامعه شناسیِ ایران و نسبت آن با ریشه های بحران آب در ایران

شالچی, وحید; مهدیار, میثم

doi:10.22054/qjik.2021.55653.1231

بازتاب مقولات محیط زیستی در رویکردهای نظری جامعه شناسیِ ایران و نسبت آن با ریشه های بحران آب در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

وحید شالچی ¹

میثم مهدیار ²

¹ دانشیار جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبائی

² دانشجوی دکترای جامعه شناسی فرهنگی دانشگاه علامه طباطبائی

https://doi.org/10.22054/qjik.2021.55653.1231

چکیده

نزدیک به 9 دهه از آغاز تاسیس، تقویم و تکثیر نهاد آموزشی و پژوهشی جامعه شناسی در ایران که از سویی هم معنابخش زیست جهان انسان ایرانی بوده (تاثیر ذهنی) و هم بر برنامه های توسعه در ایران موثر بوده است (تاثیر عینی) می گذرد. در چند سال اخیر که بحران آب در ایران شکل عینی تری یافته نهاد علوم انسانی و به خصوص جامعه شناسی در ایران یک پای گفتگو در این باره در قالب مقالات علمی و پژوهشی و نشست ها و سمینارهای دانشگاهی بوده است. با این اوصاف و برای باز اندیشی و ارزیابی دقیق تر نسبت جامعه شناسی در ایران با ریشه های بحران آب می توان از نسبت رویکردهای نظری جامعه شناسی ایران با مقولات اقلیم، طبیعت و محیط زیست به طور کلی و مساله آب به عنوان یک عنصر اساسی و حیاتی در محیط زیست و جامعه ایرانی پرسش کرد. در پژوهش حاضر تلاش شده دلالت های اقلیمی و محیط زیستی هفت رویکرد نظری اصلی در جامعه شناسی ایران یعنی «استبداد ایرانی، فئودالیسم ایرانی، کارکردگرایی، نوکارکردگرایی، پسا ساختارگرایی، مکتب انتقادی و زیست بوم گرایی» بررسی و نسبت آنها با ریشه های اصلی بحران آب با یکدیگر مورد مقایسه طیفی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

بحران آب در ایران

جامعه شناسی آب در ایران

جامعه شناسی محیط زیست

دانش بومی

رویکرد زیست بوم گرا

سندروم ماموریت هیدرولیک

اباذری، یوسف. (1378)، خرد جامعه‌شناسی، تهران: طرح نو.
ابوالحسن تنهایی، حسین؛ حضرتی، زهرا؛ مختاری، مصطفی و کلاهدوزان، هاجر. (1392)، «بررسی پیامدهای سیاسی اصلاحات ارضی در ایران و تأثیر آن بر ساختار سیاسی دهه 50 خورشیدی»، فصلنامه تخصصی علوم اجتماعی دانشگاه آزاد شوشتر، سال هفتم تابستان 1392، شماره 21: 220-179.
ابوالحسن تنهایی، حسین. (1378)، «جایگاه نظریه هربرت بلومر در جامعه‌شناسی معرفت»، نشریه پژوهشی دانشگاه اصفهان، شماره 10: 39-58.
احمد رش، رشید و دانش مهر، حسین. (1394)، «دانش بومی و توسعه (بینش و روش در مطالعه دانش بومی)»، تهران: انتشارات جامعه شناسان.
احمدی، حمید. (1390)، «بنیادهای هویت ملی ایران» تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
آروین، آلن. (1393)، «جامعه‌شناسی و محیط‌زیست»، ترجمه: صادق صالحی، بابلسر: انتشارات دانشگاه مازندران.
ازکیا، مصطفی. (1375)، «ابعاد اجتماعی مدیریت بهره‌برداری از مراتع ایران (با تأکید بر استان‌های فارس و کهکیلویه و بویر احمد)»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره 8، شماره 8 - شماره پیاپی 1187: 1-24.
ازکیا، مصطفی. (1373)، «اعتبار تجربی و نظری دیدگاه نوسازی با تأکید بر جامعه قبیله‌ای دهقانی»، نامه علوم اجتماعی (مطالعات جامعه‌شناختی)، شماره 7: 59- 90.
ازکیا، مصطفی و غفاری، غلامرضا. (1388)، «تحلیلی بر مطالعات روستایی در ایران»، نشریه توسعه محلی (روستایی_شهری)، شماره 1: 7-33.
ازکیا، مصطفی و غفاری، غلامرضا. (1392)، «توسعه روستایی با تأکید بر جامعه روستایی ایران»، تهران: نشر نی.
اژدری زاده، حسین. (1392)، «مبانی هستی شناسانه علوم اجتماعی اسلامی»، اسلام و علوم اجتماعی قم، شماره 3: 55-84.
اسدی، محمدی. (1397)، «سه گانه جایگزینی، نفی یا بی اعتنایی، توازی: بررسی و نقد آرا نظری درباره جامعه‌شناسی اسلامی، « فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 48: 224-189.
اسکاچپول، تدا. (1388)، بینش و روش در جامعه‌شناسی تاریخی»، تهران: نشر مرکز.
اسمیت، دنیس. (1386)، «برآمدن جامعه‌شناسی تاریخی»، تهران: انتشارات مروارید.
اشرف، احمد. (1359)، «موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری درایران (دورۀ قاجاریه)»، تهران: زمینه.
افشار نادری، نادر. (1347)، «مونوگرافی ایل بهمئی»، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
اکبرزاده، پیمان و کابلی، سید حسن. (1396)، «ارزیابی اثرات اقتصادی - اجتماعی سدسازی و تأثیر آن بر نظام بهره‌برداری سنّتی»، جغرافیا و پایداری محیط، شماره 2: 65-53.
امیر، آرمین. (1395)، «ره افسانه زدندی»، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر، ارتباطات.
آبراهامیان, یرواند. (1389)، «ایران بین دو انقلاب»، ترجمه: احمد گل محمدی، تهران: نشر نی.
آبراهامیان، یرواند. (1390)، «مقالاتی در جامعه‌شناسی سیاسی ایران»، ترجمه: سهیلا ترابی فارسانی، تهران: شیرازه.
آرون، ریمون. (1386)، «مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه شناس»، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
آریانپور، امیرحسین. (1382)، «برخی آزمایشی در شناخت مراحل تاریخی ایران»، کتاب توسعه، شماره 12: 56-45.
آزاد ارمکی، تقی. (1379)، «اندیشه نوسازی در ایران»، تهران: دانشگاه تهران.
آزاد ارمکی، تقی. (1382)، «جامعه‌شناسی جامعه‌شناسی در ایران»، تهران: نشر کلمه.
آزاد ارمکی، تقی. (1372) آ، «پارادایم و جامعه‌شناسی»، نامه علوم اجتماعی، دوره 3، شماره 0: 29-50
آزاد ارمکی، تقی. (1372) ب، «مشارکت و توسعه اقتصادی-اجتماعی»، فرهنگ توسعه، شماره 10: 46-52.
آزاد ارمکی، تقی و جنادله، علی. (1393)، «پیکربندی نهادی مبتنی بر موازنه قدرت در جامعه سنتی ایران (بازخوانی تحولات ایران از صفویه تا قاجاریه بر اساس رویکرد نهادگرایی تاریخی)»، مجله جامعه‌شناسی ایران، سال پانزدهم، شماره 3: 29-64.
آشنا، حسام الدین. (1393)، «محیط‌زیست، از مهندسی منابع تا مهندسی منافع»، نهم آبان، http://www.irna.ir/fa/News/81818553.
باندیوپادهیای، جایانت. (1396)، «آب، بوم سازگان‌ها و جامع: تلاقی رشته‌ها»، ترجمه: ویدا نوشین ف،. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
ببران، صدیقه و هنربخش، نازلی. (1387)، «بحران وضعیت آب در جهان و ایران»، فصلنامه راهبرد، سال شانزدهم، شماره 48: 193-212.
بختیاری، سحر؛ امیری تکلدانی، ابراهیم و فصیحی هرندی، مهدی. (1399)، «مأموریت هیدرولیکی و ارتباط آن با توسعه منابع آب»، مجله تحقیقات منابع آب ایران، دوره 16، شماره 2: 214-229.
بخشی، محمدرضا و همکاران. (1396)، «بررسی رابطه سرمایه اجتماعی با رفتارهای محیط‌زیستی دانشجویان دانشگاه بیرجند»، مدیریت سرمایه اجتماعی، دوره 4، شماره 3: 473-451.
برن، آگ و کوف، نیم. (1388)، «زمینه جامعه‌شناسی»، ترجمه: امیرحسین آریانپور، تهران: نشر گستره.
بری، جان. (1380)، «محیط‌زیست و نظریه اجتماعی»، ترجمه حسن پویان و نیره توکلی. تهران: انتشارات سازمان محیط‌زیست.
بستان، حسین. (1388)، «جامعه‌شناسی اسلامی؛ به سوی یک پارادایم»، روش شناسی علوم انسانی، سال پانزدهم، شماره 61: 7-28.
بشیریه، حسین. (1371)، نهادهای سیاسی و توسعه." فرهنگ توسعه شماره 3 (آذر و دی).
بشیریه، حسین. (1380)، «موانع توسعه سیاسی در ایران»، تهران: گام نو.
بشیریه، حسین. (1385)، «دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران»، تهران: نگاه معاصر.
بلاوت، جیمز ام. (1389)، هشت تاریخدان اروپا محور، ترجمه: ارسطو میرانی و به یان رفیعی، تهران: امیرکبیر.
بهنام، جمشید. (1378. آ)، «دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران»، تهران: نگاه معاصر.
بهنام، جمشید. (1378. ب)، «علوم اجتماعی، گرایش‌های فکری و مسئله توسعه ایران»، ایران نامه، شماره 58: 198-75.
بهنام، جمشید و راسخ، شاپور. (1348)، «مقدمه بر جامعه‌شناسی ایران»، تهران: چاپخانه محمدعلی علمی.
بی‌نام. (1396)، «هشدار وضعیت بحران آب در ایران.»، نشریه امنیت اقتصادی، شماره 44: 37-46.
پاپ زن، عبدالحمید؛ حسینی، سید محمود؛ ازکیا، مصطفی و عمادی، محمدحسین. (1396)، «تدوین مدل مفهومی حاصل از تلفیق دانش بومی و نوین با استفاده از نظریه بنیانی در احیاء، حفظ، نگهداری و بهره‌برداری از منابع طبیعی با رویکرد پساتوسعه (مورد مطالعه: ایل ممسنی استان فارس)»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره دهم، شماره 34: 7-31.
پاپلی یزدی، محمدحسین؛ جمعه‌پور، محمود و مهدی‌زاده اردکانی، محمد. (1396)، «بررسی پیامدهای اجتماعی بحران کمبود منابع آب در مناطق کویری (مطالعه موردی شهرستان اردکان)«، فصلنامه علوم اجتماعی (ویژه نامه آب)، سال بیست و ششم، شماره 77: 136-99.
پارسانیا، حمید. (1385)، » سنت، ایدئولوژی، علم، قم: بوستان کتاب.
پارسانیا، حمید. (1396)، «مناظره پارسانیا با فیلسوف فرانسوی برگزار شد.»، فروردین، 31. mehrnews.com/xHFw5
پرو، دنی. (1383)، «بازتعریف جامعه‌شناسی روستایی»، جامعه‌شناسی ایران، ترجمه جمشید هومن، دوره پنجم، شماره 4: 111-135.
پطروفشسکی، ایلیا پاولویچ. (1344)، «کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول (قرن‌های 13 و 14 میلادی) جلد اول»، تهران: انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
پیران، پرویز. (1384)، » نظریه شهر در ایران (سخنرانی دکتر پرویز پیران در خانه هنرمندان)»، جستارهای شهری، شماره 12: 118-121.
پیران، پرویز. (1385)، «هویت ملی جامعه ایران»، نشریه چشم انداز ایران، شماره 40: 12-23.
پیگولوسکایا، نیناویکتوروونا و یاکوبوسکی، آ.یو. (1363)، » تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی»، تهران: انتشارات پیام.
توسلی، غلامعباس. (1374)، «جامعه‌شناسی شهری (رشته علوم اجتماعی)، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
توسلی، غلامعباس. (1386)، «نظریه‌های جامعه‌شناسی»، تهران: سمت.
توسلی، غلامعباس. (1373)، » نقد تحقیقات شرق شناسی و جامعه‌شناسی در رابطه اسلام و سرمایه‌داری»، نامه علوم اجتماعی، شماره 7: 1-32.
توسلی، غلامعباس وعباداللهی، حمید. (1382)، «ایرانشناسی مارکس گرا، ضرورت بازاندیشی»، نامه علوم اجتماعی، شماره 21: 92-67.
توفیق، ابراهیم؛ یوسفی، سید مهدی؛ ترکمان، حسام و حیدری، آرش (1398)، «برآمدن ژانر خلقیات در ایران»، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
توفیق، ابراهیم. (1396)، «درباره نظام دانش»، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم تحقیقات و فناوری.
جمعه پور، محمود. (1373)، «تحلیل رهیافت مشارکت سازمان‌های سنتی تولید گروهی در بهره‌برداری بهینه از منابع آب و خاک و توسعه روستا»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 35: 103-120.
جوان، جعفر؛ محمود فال، سلیمان. (1387)، «بحران آب و لزوم توجه به بهره وری آب کشاورزی در نواحی خشک (مطالعه موردی دشت بیرجند)»، فصلنامه جغرافیا و توسعه، دوره ششم، شماره 11: 115-138.
چلبی، مسعود. (1392)، » بررسی تجربی نظام شخصیت در ایران»، تهران: نشر نی.
چلبی، مسعود. (1382)، «جامعه‌شناسی نظم؛ تشریح و تحلیل نظری نظم اجتماعی»، تهران: نشر نی.
چلبی، مسعود و عبداللهی، محمد. (1371)، «ماهیت و مختصات عمده جامعه عشایری ایران»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 3 و 4: 247-237.
حسین زاده یزدی، مهدی و حدادی، علیرضا. (1396)، » نظریه بومی گرایی حسین کچویان»، نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شماره 1: 166-199.
خزاعی، ضیاء و فرهادی، محمد (1394)، «نقد نظریه مارکسیستی استبداد شرقی در جشم انداز تاریخ ایران»، رهیافت سیاسی و بین المللی، شماره 1: 65-90.
خسروی، خسرو. (1357)، «جامعه دهقانی در ایران»، تهران: انتشارات پیام.
خسروی، خسرو. (2535)، «جامعه‌شناسی روستایی ایران»، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
خنجی، محمدعلی. (1335)، » بررسی تاریخ ماد و منشأ نظریه دیاکونوف»، تهران: انتشارات حکمت.
دابسون، اندرو. (1377)، «فلسفه و اندیشه سیاسی سبزها»، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: نشر آگه.
دارندورف، رالف. (1347)، » افسانه جامعه صنعتی»، مطالعات جامعه‌شناختی (نامه علوم اجتماعی)، شماره 2: 79-88.
درخشه، جلال. (1384)، «جستاری در اندیشه‌های بوم گرایی»، دانش سیاسی، شماره 1: 159-180.
دشت شاهی، علیرضا و عباس‌نژاد، احمد (1389)، «ارزیابی تأثیرات زیست‌محیطی افت سطح آب‌های زیرزمینی در دشت زرند و ارائه راهکارهای مدیریتی»، مجله پژوهش آب ایران، دوره چهارم، شماره 7: 119-124.
ذکایی، محمدسعید. (1392)، «مطالعات فرهنگی دانشگاهی در ایران: دستاوردها، چالش‌ها و افق‌ها»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره ششم، شماره 1: 1-22.
ربانی خوراسگانی، رسول؛ کلانتری، صمد و یاوری، نفیسه. (1383)، «پدیده حاشیه نشینی و پیامدهای اجتماعی، فرهنگی آن (ارزنان و دارک اصفهان)»، مجله پژوهشی علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره دوم، شماره 17: 154-119
رشیدپور، لقمان؛ کلانتری، خلیل و رضوانفر، احمد. (1390)، » بررسی مسائل و محدودیت‌های منابع آب و تأثیر آن در وضعیت اقتصادی اجتماعی گندم کاران بخش مرکزی شهرستان سقز«، فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال نوزدهم، شماره پیاپی 76: 183-203
رفیع پور، فرامرز. (1387)، » توسعه و تضاد؛ کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران» تهران: شرکت سهامی انتشار.
رفیعی راد، احمد علی و محمدی، احمد. (1396)، «مکتب نوسازی متقدم و ریشه‌های تاریخی بحران منابع آب‌های زیرزمینی در ایران: بررسی تأثیر و عملکرد اصل چهار ترومن»، فصلنامه علوم اجتماعی، سال بیست و ششم، شماره 77: 195-243.
زاهدی مازندرانی، محمدجواد. (1373)، «مروری تحلیلی بر سیرتحقیقات روستایی و عشایری در ایران»، نشریه اقتصاد کشاورزی، شماره 6: 151-179.
زیباکلام، صادق. (1394)، «ما چگونه ما شدیم»، تهران: نشر روزنه.
سعیدآبادی، زهرا؛ هاشمی، شهناز و سلطانی فر، محمد. (1396)، «محیط‌زیست مفهومی چندگانه در علوم انسانی»، نشریه راهبرد، سال بیست و ششم، شماره 83: 213-187.
سیاسی، علی اکبر. (1341)، «گزارش سمینار درباره مسائل اجتماعی شهر تهران»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال نهم، شماره 36: 111-126.
سیف اللهی، سیف الله. (1370)، «در تبیین پدیده توسعه و توسعه نیافتگی»، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره یکم، شماره 88: 54-31.
شادی طلب، ژاله. (1379)، «برنامه‌ریزی جنسیتی بر پایه واقعیت‌ها»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 11 و 12: 1-32.
شادی طلب، ژاله. (1376)، » توسعه و عقب ماندگی زنان»، نامه انجمن جامعه‌شناسی ایران، شماره 2: 147-168.
شجاعی باغینی، نیما. (1396)، » دولت زیست‌بوم گرا: شرایط نظری و عملی مواجهه با بحران آب در ایران (نقدی بر پارادایم سوداگری- استعماری)، » فصلنامه علوم اجتماعی»، سال بیست و ششم، 77: 137-189.
صابری فر، رستم. (1388)، » بررسی تحلیلی حاشیه نشینی در شهر بیرجند: مطالعه موردی منطقه کارگران»، تحقیقات جغرافیایی، دوره یکم، شماره 24: 52-29.
صالحی، صادق. (1392)، «ارزیابی اثرات اجتماعی و محیط‌زیستی احداث و توسعه بندر فریدونکنار بر اجتماع محلی»، آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، دوره یکم، شماره 4: 41-57.
صالحی، صادق. (1396)، «آب؛ مسئله علوم اجتماعی یا علوم طبیعی، 7، اسفند:»http://www.tejaratefarda.com/fa/tiny/news-25671.
صالحی، صادق و پازکی نژاد، زهرا. (1392)، «محیط‌زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش زیست‌محیطی دانشجویان دانشگاه‌های دولتی مازندران»، مطالعات برنامه‌ریزی آموزش، دوره دوم، شماره 4: 220190.
صالحی، صادق و پازکی نژاد، زهرا. (1392)، «تحلیل جامعه‌شناختی مقابله با آثار زیان بار تغییر آب‌وهوا مطالعه موردی شهرستان بابلسر»، پژوهش‌های روستایی، دوره پنجم، شماره 2: 71-88.
صبوری کاشانی، منوچهر. (1377)، «از جامعه صنعتی تا فرا صنعتی، بررسی و ارزیابی نظریه‌ها»، مطالعات جامعه‌شناختی (نامه علوم اجتماعی)، شماره 12: 106-91.
صداقت، پرویز. (1375)، «تناقض‌های مفهوم شیوه تولید آسیایی»، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره 111-112: 180-182.
صفارهرندی، سجاد. (1395)، «احیای حکمت عملی؛ مسیری برای تحول در علوم انسانی»، 14، اسفند: https://www.mehrnews.com/.
صفی نژاد، جواد. (1367)، «آبیاری سنتی در ایران»، رشد آموزش جغرافیا، شماره 13: 26-31.
صفی نژاد، جواد. (1351)، «بنه»، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
صفی نژاد، جواد. (1376)، «نقش اقلیم در ساخت گروه‌ها و روابط اجتماعی در روستاهای ایران»، جامعه‌شناسی ایران، شماره 2: 198-191.
طالب، مهدی. (1367)، «شیوه‌های همیاری در جامعه روستایی ایران»، نامه علوم اجتماعی، شماره 1: 180-167.
طالب، مهدی. (1373)، » مسائل و موانع جامعه‌شناختی توسعه روستایی در ایران»، نامه علوم اجتماعی، شماره 7: 108-91.
طالب، مهدی و عنبری، موسی. (1385)، » دلایل ناکامی نظام برنامه‌ریزی توسعه در ایران عصر پهلوی دوم»، نامه علوم اجتماعی، شماره 27: 204-181.
طبری، احسان. (1354)، «برخی بررسی‌ها درباره جهان بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران»، تهران: حزب توده ایران.
عباسی، اسفندیار. (1383)، » قنات و نیازهای توسعه در قرن بیست و یکم: دانش بومی در بوته آزمایش»، در: دانش بومی و توسعه پایدار، چاره‌ها و چالش‌ها، نوشته: محمد حسین عمادی و اسفندیار عباسی، 105-125. تهران: وزارت جهاد کشاورزی.
عبداللهی، محمد. (1382)، «ترویج و توسعه کشاورزی در ایران»، نامه علوم اجتماعی، دوره یکم، شماره 21: 66-31. عبداللهیان، حمید. (1392)، «مفهوم پردازی و واقعیت در جامعه‌شناسی تاریخی: نظام ارباب غایب در ایران»، تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
عجمی، اسمعیل. (1350)، » ششدانگی، پژوهشی در زمینه جامعه‌شناسی روستائی»، شیراز: انتشارات دانشگاه پهلوی.
عزیزی، قاسم. (1382)، «ارتباط خشکسالی های اخیر و منابع آب زیر زمینی در دشت قزوین»، پژوهش‌های جغرافیایی، دوره سی و پنجم، شماره 46: 144-131.
عسکری خانقاه، اصغر و آزاد ارمکی، تقی. (1377)، » سهم جلال آل احمد در شکل‌گیری پژوهش‌های فرهنگی و اجتماعی ایران»، مطالعات جامعه‌شناختی، شماره 11: 9-30.
علمداری، کاظم. (1394)، » چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت«، تهران: نشر توسعه.
علمداری، کاظم. (1398)، «سوسیالیسم و محیط‌زیست از نظر تا عمل»، تهران: نشر توسعه.
علی پور، مهدی و حسنی، سید حمیدرضا. (1394)، «پارادایم اجتهادی دانش دینی»، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
عنبری، موسی. (آ.،1394)، «ارزیابی جامعه‌شناختی نظریه استبداد ایرانی در تحلیل توسعه تاریخی ایران»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره بیست و دوم، شماره 1: 76-51.
عنبری، موسی. (ب.،1394)، «مبانی» امراجتماعی «روستایی: به سوی جامعه‌شناسی خودبسنده و بومی»، توسعه محلی، دوره هفتم، شماره 2: 173-189.
فاستر، جان بلامی. (1382)، «اکولوژی مارکس؛ ماتریالیسم و طبیعت»، ترجمه: اکبر معصوم بیگی، تهران: نشر دیگر.
فاضلی، محمد. (آ.1396)، «ارزیابی تأثیرات اجتماعی (سیاست‌ها، برنامه‌ها و طرح‌ها)»، تهران: تیسا.
فاضلی، محمد. (ب.1396)، «جامعه‌شناسی سیاسی بحران آب در ایران کم آبی یا بحران آب؟»، 6 تیرماه، http://www.css.ir."
فاضلی، نعمت اله. (آ.1377)، «آسیب شناسی مردم شناسی در ایران»، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره ششم، شماره 10: 198-163.
فاضلی، نعمت اله. (ب.1377)، «مردم شناسی کاربردی و استعمار»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره یازدهم، شماره 11: 120-97.
فراهانی منفرد، مهدی و قربان پور دشتکی، سیمین. (1385)، «نقش عصبیت در تاریخ از دیدگاه ابن خلدون»، قبسات (پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی)، سال یازدهم، شماره 42: 141-154.
فرهادپور، مراد. (1388)، پاره‌های فکر فلسفه و سیاست، تهران: انتشارات طرح نو.
فرهادی، مرتضی. (1365)، «پیش بینی آب‌وهوا در میان عشایر و روستائیان سیرجان و بافت و «میمند» شهر بابک»، چیستا، شماره 28: 583-592.
فرهادی، مرتضی. (1367)،» انهدام منابع سنتی آب و پیامدهای ناشی از آن: جنگ پنهان سی ساله»، نشریه جهاد، شماره 116: 12-10.
فرهادی، مرتضی. (1390)، «بحران محیط‌زیست در ایران و لزوم بازنگری در دانش‌های مردمی و راهکارهای فرهنگ ملی»، کتاب ماه علوم اجتماعی، شماره 41: 31-16.
فرهادی، مرتضی. (1398)، «صنعت بر فراز سنت یا در برابر آن: انسان شناسی توسعه نیافتگی و واگیره پیشرفت پایدار و همه سویه فرادادی و فتوتی در ایران»، تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.
فرهادی، مرتضی. (1375)، «صنعت در برابر سنت یا بر فراز آن»، نامه پژوهش، پیش شماره یک: 50-35.
فرهادی، مرتضی. (1395)، «فرهنگ یاریگری در ایران: درآمدی به مردم شناسی و جامعه‌شناسی تعاون - جلد اول: یاریگری سنتی در آبیاری و کشتکاری»، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
فرهادی، مرتضی. (1394، آ.)، «کمره نامه (هشت ریز مردم نگاری از فرهنگ فرادادی مردم کمره)، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی.
فرهادی، مرتضی. (1394، ب.)، «فرهنگ یاریگری در ایران؛ درآمدی به مردم شناسی و جامعه‌شناسی تعاون در ایران، جلد اول: یاریگری سنتی در آبیاری و کشتکاری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
فرهادی، مرتضی. (1367)، «گونه شناسی یاوری‌ها و یاریگری‌های سنتی در ایران»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره دوم، شماره 8: 166-149.
فرهادی، مرتضی. (1397)، «مکتب نوسازی و دشواری‌های بومی‌سازی در ایران»، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم.
فرهادی، مرتضی. (1387)، واره (مقدمه‌ای بر مردم شناسی و جامعه‌شناسی تعاون)، تهران: شرکت سهامی انتشار.
قانعی راد، سید محمدامین. (1389)، «مروری انتقادی بر تلاش‌های ایرانی برای توسعه جامعه‌شناسی‌های دگرواره»، مجله جامعه‌شناسی ایران، شماره 1: 124-158.
قانعی راد، سید محمدامین. (1397)، بحران آب از نگاه زنده یاد قانعی راد. 30 خرداد. donya-e-eqtesad.com.
قریشی، سیده زهرا؛ میان‌آبادی، حجت و حاجیانی، ابراهیم. (1399)، «تحلیل ابعاد مأموریت هیدرولیکی در هیدروپلیتیک ترکیه»، تحقیقات منابع آب ایران، دوره شانزدهم، شماره 1: 331-304.
کاتوزیان، محمدعلی همایون. (1391)، «ایران جامعه کوتاه مدت»، تهران: نشر نی.
کاتوزیان، محمدعلی همایون. (1389)، « تضاد دولت و ملت؛ نظریه تاریخ و سیاست در ایران»، تهران: نشر نی.
کاتوزیان، محمدعلی همایون. (1377)، نه مقاله در جامعه‌شناسی تاریخی ایران. تهران: نشر مرکز.
کاتوزیان، محمدعلی همایون. (1380)، دولت و جامعه در ایران. تهران: نشر مرکز.
کاستلز، مانوئل. (1382)، «اقتصاد، اطلاعات؛ عصر فرهنگ و جامعه»، ترجمه: حسن چاوشیان. تهران: نشر طرح نو.
کاظمی، عباس؛ صدیقی، بهرنگ و اسماعیل نیا، محمود. (1398)، «موقعیت ناسازوار نخستین نهاد علوم اجتماعی در ایران، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی از تأسیس تا انقلاب اسلامی. «مطالعات جامعه‌شناختی، دوره بیست و ششم، شماره 2: 36-9.
کافی، مجید. (1394)، » امکان جامعه‌شناسی اسلامی»، 8 اسفند. https://www.mehrnews.com.
کچویان، حسین. (1373)، «توسعه و جامعه‌شناسی: توسعه جامعه‌شناختی»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره هفتم، شماره 7: 266-251.
کچویان، حسین. (1382)، فوکو و دیرینه‌شناسی دانش، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کچویان، حسین. (1384، آ.)، «گفتمان توسعه، سرابی ویرانگر»، راهبرد یاس، شماره 3: 126-103.
کچویان، حسین. (1384، ب.)، «تطورات گفتمان‌های هویتی در ایران، ایرانی در کشاکش با تجدد و ما بعد تجدد»، تهران: نشر نی.
کچویان، حسین. (1389)، «تجدد شناسی و غرب شناسی؛ حقیقت‌های متضاد»، تهران: امیرکبیر.
گولدبات، د. (1379)، «نظریه اجتماعی و محیط‌زیست»، مدیریت شهری، شماره 4: 95-86.
گیلدرهوس، مارک. (1387)، » تاریخ تخصصی در قرون اخیر»، در: تاریخ‌نگاری و جامعه‌شناسی تاریخی، نوشته: گری جی همیلتون، رندال کالینز و دیگران، 73-100، تهران: انتشارات کویر.
لمبتون، آن. (1345)، «مالک و زارع در ایران»، تهران: بنگاه نشر کتاب.
لهسایی زاده، عبدالعلی. (1369)، «تحولات اجتماعی در روستاهای ایران» شیراز: انتشارات نوید شیراز.
لهسایی زاده، عبدالعلی. (1372)، جامعه‌شناسی کشاورزی، تهران: انتشارات اطلاعات.
لهسایی زاده، عبدالعلی. (1380)، «بحران محیط‌زیست و توسعه همه جانبه پایدار»، جامعه‌شناسی ایران، شماره 2: 66-49.
محسن زاده، رسول. (1398)، مدیریت منابع آب با نگاهی به زیست‌بوم‌گرایی و محیط‌زیست گرایان، اردیبهشت 28. https://anthropologyandculture.ir
مختارپور، رجبعلی. (1397)، » موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران»، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم.
مرادی، محمدعلی و نساجی، رضا (1398)، «اتمسفر زاینده رود به مثابه میراث فرهنگی»، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
موسوی، سیدجلال. (1394)، » توسعه و عرفی شدن، با نگاهی به برنامه‌های توسعه در ایران»، تهران: جامعه شناسان.
مونتسکیو. (1349)، » روح القوانین»، ترجمه: علی اکبر مهتدی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
مهدوی آزاد بنی، رمضان (1389)، «جایگاه هستی شناختی و انسان شناختی در بومی سازی علوم انسانی»، معرفت در دانشگاه اسلامی، سال چهاردهم، شماره 1: 23-4.
مهدی، علی اکبر و لهسایی زاده، عبدالعلی. (1375)، «جامعه‌شناسی در ایران»، تهران: نشر توسعه.
مهدیار، میثم. (1394)، «آسیب‌شناسی رویکردهای غالب حوزوی پیگیر تولید علوم انسانی اسلامی»، اسفند 22. https://www.mehrnews.com/.
مهرآیین، مصطفی. (1399)، «جامعه‌شناسی محیط‌زیست؛ مسائل و رویکردها»، 25، مرداد.
میرزاده کوهشاهی، مهدی. (1392)، «بحران آب در ایران»، نشریه دیده بان امنیت ملی، شماره 19: 11-16.
میرزایی، سیدمحمد. (1389)، «بررسی نقش اجتماعی – فرهنگی زنان در ارتقاء کیفی محیط‌زیست»، مطالعات توسعه اجتماعی ایران، دوره دوم، شماره 3: 49-37.
میرزایی، محمد؛ وثوقی، منصور و محسن پور، ابراهیم. (1384)، «تغییرات نظری و مفهومی در نظریات جمعیت شناسی و توسعه روستایی»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره بیست و پنجم، شماره 25: 24-1.
نامدار، مظفر و نظری مقدم، جواد. (1397)، اعتبار سنجی نظریه «استبداد ایرانی در فهم تحولات اجتماعی ایران». پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال هجدهم، شماره 12: 230-207.
نراقی، احسان. (2535)، آنچه خود داشت...، تهران: امیرکبیر.
نراقی، احسان. (1386)، علوم اجتماعی و سیر تکوینی آن. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
نراقی، احسان. (1348)، «هدف و روش تحقیقات اجتماعی در ایران»، نامه علوم اجتماعی، شماره 3: 25-9.
نعمانی، فرهاد. (1358)، «تکامل فئودالیسم در ایران»، ترجمه: کریم کشاورز، تهران: انتشارات خوارزمی.
نوذری، حسینعلی. (1387)، فلسفه تاریخ، روش شناسی و تاریخ‌نگاری، تهران: طرح نو.
وایت، راب. (1398)، «جامعه‌شناسی محیط‌زیست»، ترجمه: مهدی فرهمندنژاد، تهران: ثالث.
وثوقی، منصور و دیباجی فروشانی، شکوه (1394)، «شناخت بعد دیگر وبر؛ وبر ماتریالست»، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره بیست و دوم، شماره 2: 276-263.
وثوقی، منصور، سونا حبیبی و حسن زاده طلوتی، زینب. (1393)، «ضرورت توجه به دانش بومی در برنامه‌های توسعه روستایی با تأکید بر توسعه مشارکتی»، فصلنامه تخصصی علوم اجتماعی دانشگاه آزاد شوشتر، سال هشتم، شماره 3: 56-33.
ودیعی، کاظم. (1353)، «مقدمه‌ای بر جغرافیای انسانی ایران»، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ورداسبی، ابوذر. (1375)، «ایران در پویه تاریخ»، تهران: نشر قلم.
ولی، عباس. (1380)، «ایران پیش از سرمایه‌داری: تاریخ نظری»، تهران: نشر مرکز.
ویتفوگل، کارل اِ. (1392)، «استبداد شرقی»، ترجمه: محسن ثلاثی. تهران: نشر ثالث.
هابسون، جان. (1389)، «ریشه‌های شرقی تمدن غرب»، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
هانیگن، جان، (1393)، «جامعه‌شناسی محیط‌زیست»، ترجمه: صادق صالحی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).