نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار دانشکده هنرهای کاربردی دانشگاه هنر تهران
چکیده
منسوجات در عصر قاجار همچون هر دورة دیگر، کاربرد گستردهای در زندگی روزمرة مردم داشتهاند. هدف این پژوهش، بازیابی انواع کاربرد پارچه درخوان و مطبخ قاجاری در مرتبة اول و شناخت چگونگی شیوههای تزیین و تکمیل آنها در مرتبة دوم است. با این حساب مقالة حاضر در پی پاسخ به این پرسش است: چگونه میتوان با استفاده از آرشیو دیجیتالی دانشگاه هاروارد، نسبت به بازیابی و تحلیل قطعات پارچهای کاربردی در خوان و مطبخ قاجار اقدام نمود؟ این پژوهش تاریخی، با اتکا بر شیوة توصیفی ـ تحلیلی نسبت به نمونهگیری هدفمند از منسوجات قاجاری با کاربرد در آمادهسازی خوراک و ضیافت آن اقدام کرد و نتیجه نشان داد: پارچه، نقش مؤثری در نگهداری وسایل مربوط به خوراک و پذیرایی آن دوره داشت که در بیشتر موارد با رودوزی زینت میشد. در معدود مواردی همچون سفره و دستارخوان، چاپ قلمکار بسیار کارآمد نشان میداد. هرچند ممکن بود در مصارف آشپزخانهای از پارچههای منقوش مبتنی بر شیوههای بافت، استفاده شود اما کاربرد گستردة روشهای تزیینی تکمیلی بهویژه سوزندوزی و در مرتبة بعد چاپ قلمکار احتمالاً از ابعاد کوچک اکثر این قطعات، جلوة تزیینی و نمایشی آنها در ملاء عام و چهبسا پنهان داشتن کهنگی پارچة مصرفی در برخی نمونه-ها نشأت میگرفته است.
کلیدواژهها
موضوعات
- الیویه، گیوم آنتوان. (1371)، سفرنامه اولیویه تاریخ اجتماعی – اقتصادی در دوران آغازین عصر قاجاریه، ترجمه: محمدطاهر میرزا، تصحیح و حواشی: غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات.
- آهنگران، امیر. (1401)، «بازکاوی آداب غذا خوردن و ذائقهٔ غذایی ایرانیانِ در عصر صفوی»، فصلنامه پژوهشهای تمدن ایرانی، سال چهارم، شماره 2: 122- 115.
- بلوکباشی، علی. (1393)، «تاریخچه شکلگیری و تحول هنر آشپزی در ایران»، تاریخ جامع ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی: 520- 434.
- بیشوپ، ایزابلا. (1375)، از بیستون تا زردکوه بختیاری، ترجمه مهراب امیری، تهران: سپند.
- پولاک، یاکوب ادوارد. (1368)، سفرنامه پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم.
- دوکوتزبوئه، موریس. (1365)، مسافرت به ایران در دوران فتحعلیشاه قاجار (1817 میلادی)، ترجمه: محمود هدایت، تهران: جاویدان.
- دیولافوا، ژان. (1332)، سفرنامه ایران و کلده، ترجمه: همایون فرهوشی، تهران: خیام.
- رایس، کلارا کولیور. (1383)، سفرنامه کلارا کولیور رایس (زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان)، ترجمه: اسدالله آزاد، تهران: کتابدار.
- زینلی اصلانی، میترا، زارع زاده، فهیمه و رویان، سمیرا. (1401)، «خوانش تشریفات خوراک و خوان درباری صفوی از خلال متون تصویری و نوشتاری»، فصلنامه پژوهشهای ایرانشناسی، سال دوازدهم، شماره 2: 208- 185.
- سیاح روس. (1363)، گزارش ایران به سال 1305 ق/ 1887 م، ترجمه: سید عبدالله، به کوشش: محمدرضا نصیری، تهران: طهوری.
- شهری، جعفر. (1383)، طهران قدیم، جلد سوم، تهران: معین.
- عضدالدوله، احمدمیرزا. (1394)، تاریخ عضدی (شرححال فتحعلیشاه)، تهران: خانه تاریخ و تصویر ابریشمی.
- فلاندن، اوژن. (1356)، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمه: حسین نور صادقی، تهران: اشراقی، چاپ سوم.
- ماساهارو، یوشیدا. (1390)، سفرنامه نخستین فرستاده سفیر ژاپن به ایران، ترجمه: هاشم رجبزاده، مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ دوم.
- مافیتبار، آمنه و شریفزاده، سید عبدالمجید. (1401)، «کارکرد منسوجات در بستهبندی کالاهای کوچک در عصر قاجار به روایت اسناد مکتوب و با نظر به ویژگیهای کیفی طرح و نقش»، دوفصلنامه هنرهای صناعی اسلامی، سال ششم، شماره 2: 25- 13.
- مافیتبار، آمنه و شریفزاده، سید عبدالمجید. (1402)، «طرح و نقش منسوجات کاربردی در مبلمان عصر قاجار به روایت اسناد تاریخی»، دوفصلنامه پژوهش هنر، سال سیزدهم، شماره 25: 24- 1.
- محمدیآیین، شهرزاد. (1395)، «نقد و بررسی دیدگاههای سفرنامهنویسان دربارة فرهنگ غذایی ایرانیان در دوره قاجار»، فصلنامه تاریخ نو، شماره 15: 100- 73.
- مرتضوی، مرضیه. (1395)، «پشهنامه». دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر: کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- موسیپور، ابراهیم. (1390)، «مناسبات دین با فرهنگ غذایی مردم ایران در دوران صفوی – قاجار»، فصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی، سال هفتم، شماره 2: 140 –
- مصاحبه با معصومه پونکی از زنان کهنسال شمیرانات در ده ونک، (1402).
- وامبری، آرمینیوس. (1381)، زندگی و سفرهای وامبری (دنباله سیاحتنامه درویشی دروغین)، ترجمه: محمدحسین آریا، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
)