میراث فرهنگی ناملموس، بن‌مایه بقا و حیات تکایا در شهر گرگان

محمدی, مریم; رحیم نیا, رضا; معززی مهر طهران, امیر محمد

doi:10.22054/qjik.2024.77434.1407

میراث فرهنگی ناملموس، بن‌مایه بقا و حیات تکایا در شهر گرگان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مریم محمدی ¹

رضا رحیم نیا ²

امیر محمد معززی مهر طهران ³

¹ گروه مرمت و احیا بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)

² استادیار گروه مرمت و احیای بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی / دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)

³ استادیار گروه مرمت و احیا بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)

https://doi.org/10.22054/qjik.2024.77434.1407

چکیده

میراث فرهنگی ناملموس پلی است که گذشته را به حال و حال را به آینده پیوند می‌دهد. توجه به میراث ناملموس هر قوم و ملتی در کنار میراث فرهنگی ملموس‌شان و حفظ آنها، امروزه بیش‌از پیش اهمیت پیدا کرده است. میراث ناملموس گرگان نیز از دیرباز تا به امروز با جریان داشتن در کانون‌های محله‌ای و شهری گرگان، یعنی تکایای شهر، هویت‌بخشی، پویایی و سرزندگی بافت‌ تاریخی گرگان را به ارمغان آورده است. مقاله حاضر با هدف «معرفی و مستند ساختن میراث ناملموس و فرهنگ زنده زیست بوم گرگان در ارتباط با کانون‌های شهری و محله‌ای شهر (تکایا)»، متکی بر اسناد مکتوب و شفاهی، از مسیر مطالعه اسنادی و مصاحبه، به ثبت و معرفی این میراث همواره در خطر فراموشی گرگان پرداخته است. مطالعه‌ای که نشان می‌دهد، برخی از این مواریث همچنان پویا (مانند توق‌بندان، حلیم‌پزی، صبح روسیاه و شام غریبان، اطعام دهی)، تعدادی از آنها دست‌خوش تغییر (مانند دسته‌گردانی، پامنبری، دسته‌چوبی) و بخشی از آن‌ها (مانند تعزیه زنان (رسم گفتگو) و اسکان فقرا) نیز به دست فراموشی سپرده شده‌اند. با توجه به رابطه هم‌بسته میان کالبد تکایا و میراث ناملموس شهر، این رابطه دوگانه خود موجبات حفاظت بهتر را فراهم آورده است.

کلیدواژه‌ها

میراث فرهنگی ناملموس

تکایا

حفاظت

گرگان

موضوعات

دانش بومی

آبسالان، عاطفه. (بی‌تا)، «بررسی نقش تکایا و مراسمات آیینی مذهبی بر عملکرد مرکز محله‌ها (بافت تاریخی گرگان)».
اخوان مهدوی، محمود. (1394)، «دسته چوبی»، میرداماد: فصل‌نامه اختصاصی مطالعات فرهنگی، سال اول، شماره 1: 91-92.
اردلان، امان‌الله و عاقلی، باقر. (1393)، زندگی در دوران شش پادشاه، خاطرات حاج عزالممالک اردلان، تهران: نشر نامک، چاپ سوم.
امین‌زاده، بهرام. (1386)، «بازشناسی اثر آیین‌های جمعی بر پیکره‌بندی شهر سنتی (مطالعه موردی: سمنان)». نشریه هنرهای زیبا، شماره 32: 5-13.
امین‌زاده، بهناز. (1378)، حسینیه‌ها و تکایا بیانی از هویت شهرهای ایرانی. نشریه هنرهای زیبا، شماره 6: 55-66.
بزرگ‌نیا، زهره. (1385)، تکیه‌ها و حسینیه‌ها، تهران: نشر صوفیان، چاپ اول.
حسن‌پور، مرتضی و سلطان‌زاده، حسین. (1400)، «تبیین نقش متقابل فرهنگ و هنر در معماری آیینی تکایای مازندران»، مطالعات هنر اسلامی، دوره هجدهم، شماره 41: 184-160.
خرم‌رویی، ریحانه؛ پهلوان، پرتو؛ ظریف عسگری، الهه؛ صبوری، سمیه؛ دانشی، پریسا و صدفی کهنه، پدرام. (1398)، گرگان از منظر میراث و آیین، هنر و تمدن شرق، سال هشتم، شماره 28: 13-22.
خیام‌نیا، مسعود. (1394)، تأثیر موسیقی کلاسیک ایرانی به عنوان میراث ناملموس فرهنگی در تصویر ذهنی گردشگران خارجی از شهر اصفهان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، موسسه‌های آموزشی عالی غیردولتی-غیرانتفاعی شیخ بهایی.
رابینو، یاسنت‌لویی. (1383)، مازندران و استرآباد، ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
رحیم‌زاده، معصومه. (1382)، سقاتالارهای مازندران منطقه بابل وجهی از معماری آیینی، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه)، اداره کل میراث فرهنگی استان مازندران، چاپ اول.
رحیم‌نیا، رضا؛ قرائتی، مهران و زمانی فرد، علی. (1394)، «کاربرد نظریه زمینه‌ای در پژوهش‌های مرتبط با دانش بومی حفاظت؛ رویکردی برای پاسداشت میراث فرهنگی ناملموس». دوفصلنامه دانش‌های بومی ایران، سال دوم، شماره 4: 145-177.
رشتچیان، یعقوب. (بی‌تا)، شهرشناسی استارباد: پژوهشی در فرایند دگرگونی‌های بافت شهری گرگان (پیش از ۱۳۰۰ تا دهه ۱۳۵۰ خورشیدی)، انتشارات شرکت بازآفرینی شهری ایران.
رضایانی، امید. (1402)، مصاحبه منتشرنشده در خصوص آیین‌های محرم در گرگان.
رضوانی، نوشین؛ بهزاد فر، مصطفی و حبیبی، کیومرث. (1395)، «ارزیابی بافت‌های تاریخی بر پایه هنجار حس تعلق به مکان (نمونه مطالعاتی: محله سرچشمه گرگان)»، پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال هشتم، شماره 29: 42-23.
ستوده، منوچهر. (1377)، از آستارا تا استرآباد، جلد پنجم، ششم، هفتم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
سرنا، کارلا. (1362)، سفرنامه مادام کارلا سرنا، آدم‌ها و آیین‌ها در ایران، ترجمه: علی‌اصغر سعیدی، تهران: انتشارات زوّار، چاپ اول.
سلطان زاده، حسین. (1374)، نائین شهر هزاره‌های تاریخی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول.
شاهی، طاهره و خورشید، صدیقه. (1394)، «میراث ناملموس راهی به سوی توسعه گردشگری خلاق، مطالعه موردی استان مازندران»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت و مهندسی صنایع، تهران.
کاویانی، محمدرضا. (1402)، مصاحبه منتشرنشده در خصوص آیین‌های محرم در گرگان.
کتولی، حسین. (1388)، الگویابی و توانمندسازی مرکز محلات بافت تاریخی گرگان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مرمت و احیا بناها و بافت‌های تاریخی، دانشگاه تهران.
لیوانی، معصومه. (1391)، بررسی نقش مراسم آیینی در بازآفرینی ساختار بافت تاریخی گرگان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته شهرسازی، دانشگاه تهران.
مجلس شورای اسلامی. (1398)، قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی-فرهنگی.
محمدی، مریم. (1402)، نقش میراث ناملموس در باززنده‌سازی مجموعه‌های تاریخی؛ نمونه موردی: تکایای میخچه‌گران گرگان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مرمت و احیا بناها و بافت‌های تاریخی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره).
مجیدی خامنه، فریده. (1400)، «راهبردهای حفاظت از فن‌آوران بومی (گنجینه‌های زنده بشری). مطالعه موردی: کرمان»، دوفصلنامه دانش‌های بومی ایران، دوره هشتم، شماره 16: 175-215.
مسعود، هاله. (1395)، بررسی راهکارهای حفظ و احیا میراث فرهنگی ناملموس به کمک گردشگری (مورد مطالعه: گردشگران داخلی شهر اصفهان)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مدیریت گردشگری، دانشگاه هنر اصفهان.
معززی مهرطهران، امیرمحمد و فاطمی، مهدی. (1402)، دریچه‌ای نو در برساخت تجربه گردشگری، گردشگری فرهنگ، دوره چهارم، شماره 14: 30-37.
معطوفی، اسدالله. (1374)، استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران، نگاهی به 5000 سال تاریخ منطقه، مشهد: نشر درخشش، چاپ اول.
مقسمی، گلشن. (1394)، تکایای گرگان؛ هدایت‌کننده حیات شهری و محله‌ای، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مطالعات معماری ایران، دانشگاه هنر اصفهان.
مقسمی، گلشن و اسپومحلی، مریم. (1395)، «مراسم آئینی محرم در بافت تاریخی گرگان»، میرداماد: فصل‌نامه اختصاصی مطالعات فرهنگی، سال دوم، شماره 5: 68- 75.
مقسمی، گلشن؛ امین‌پور، احمد و رحیم‌زاده، محمدرضا. (1395)، «بررسی نگرش مردم بر کیفیت کالبدی و فضایی تکایای گرگان»، اولین کنفرانس بین‌المللی معماری هدف، شیراز.
مقصود لو، حسینقلی. (1363)، مخابرات استرآباد: گزارش‌های حسینعلی مقصود لو (وکیل الدوله)، ویراسته: ایرج افشار و محمد رسول دریا گشت، تهران: نشر تاریخ ایران، چاپ اول.
ملازاده، کاظم و محمدی، مرید. (1382)، مدارس و بناهای مذهبی، تهران: انتشارات سوره مهر، چاپ اول.
موسوی سروینه باغی، الهه سادات؛ مرادی، نینا و رنجبر، احسان. (1394)، «گونه‌شناسی کالبدی میدان‌های مرکز محله در بافت تاریخی گرگان»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال ششم: شماره 21: 67-78.
میرحسینی، محدثه. (1390)، بررسی و تعریف محور فرهنگی تاریخی استرآباد و طرح سازمان‌دهی گذر درب‌نو و مرمت بخشی از جداره‌های آن، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مرمت و احیا بناها و بافت‌های تاریخی، دانشگاه هنر اصفهان.
میرحسینی، محدثه. (1402). مصاحبه منتشرنشده در خصوص آیین توق‌بندان در گرگان.
میرتقیان رودسری، سید محمد؛ خراسانی، محمدامین و خلج، بهاره. (1401)، تحلیل توزیع فضایی میراث فرهنگی ناملموس در راستای حفاظت و توسعه میراث در ایران، آمایش جغرافیایی فضا، دوره دوازدهم، شماره 4: 37-19.
نظیف، حسن. (1390)، «نقش تکایا در پایداری کالبدی بافت تاریخی گرگان»، اولین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی، تبریز.
نوروزی، ساسان؛ شادلو، پریسا و خالقی، آیدا. (1395)، «الگوی بهینه پایدار جهت احیاء منظر فرهنگی و میراث ناملموس جاده ولایت (نمونه موردی: روستای شریف آباد)»، چهارمین کنگره بین‌المللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران.
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی. (1390)، پرونده ثبتی میراث ناملموس (معنوی) آیین و مراسم توق‌بندان گرگان (استان گلستان)، شماره ثبت: 431، تاریخ ثبت: 07/10/1390، تهران: دفتر ثبت آثار و حفظ و احیا میراث معنوی و طبیعی.
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی. (1391 الف)، پرونده ثبتی میراث ناملموس (معنوی) چهل منبر (استان گلستان)، شماره ثبت: 550، تاریخ ثبت:20/06/1391، تهران: دفتر ثبت آثار و حفظ و احیا میراث معنوی و طبیعی.
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی. (1391 ب)، پرونده ثبتی میراث ناملموس (معنوی) مراسم دسته چوبی در بافت قدیم گرگان (استان گلستان)، شماره ثبت: 680، تاریخ ثبت:22/09/1391، تهران: دفتر ثبت آثار و حفظ و احیا میراث معنوی و طبیعی.
هوشیار، شعله. (1396)، مطالعه و بررسی محورهای گردشگری در بافت تاریخی-فرهنگی شیراز با رویکرد ارتقا تعامل میان گردشگر و میراث ناملموس (نمونه موردی: گذر کوی افشار)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته معماری، موسسه آموزش عالی حافظ.
ییت، چارلز ادوارد. (۱۳۶۵)، خراسان و سیستان، سفرنامه کلنل ییت به ایران و افغانستان، ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد رهبری، تهران: یزدان.