نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 گروه مرمت و احیا بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره)
2 استادیار گروه مرمت و احیای بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی / دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)
3 استادیار گروه مرمت و احیا بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره)
چکیده
میراث فرهنگی ناملموس پلی است که گذشته را به حال و حال را به آینده پیوند میدهد. توجه به میراث ناملموس هر قوم و ملتی در کنار میراث فرهنگی ملموسشان و حفظ آنها، امروزه بیشاز پیش اهمیت پیدا کرده است. میراث ناملموس گرگان نیز از دیرباز تا به امروز با جریان داشتن در کانونهای محلهای و شهری گرگان، یعنی تکایای شهر، هویتبخشی، پویایی و سرزندگی بافت تاریخی گرگان را به ارمغان آورده است. مقاله حاضر با هدف «معرفی و مستند ساختن میراث ناملموس و فرهنگ زنده زیست بوم گرگان در ارتباط با کانونهای شهری و محلهای شهر (تکایا)»، متکی بر اسناد مکتوب و شفاهی، از مسیر مطالعه اسنادی و مصاحبه، به ثبت و معرفی این میراث همواره در خطر فراموشی گرگان پرداخته است. مطالعهای که نشان میدهد، برخی از این مواریث همچنان پویا (مانند توقبندان، حلیمپزی، صبح روسیاه و شام غریبان، اطعام دهی)، تعدادی از آنها دستخوش تغییر (مانند دستهگردانی، پامنبری، دستهچوبی) و بخشی از آنها (مانند تعزیه زنان (رسم گفتگو) و اسکان فقرا) نیز به دست فراموشی سپرده شدهاند. با توجه به رابطه همبسته میان کالبد تکایا و میراث ناملموس شهر، این رابطه دوگانه خود موجبات حفاظت بهتر را فراهم آورده است.
کلیدواژهها
موضوعات
- آبسالان، عاطفه. (بیتا)، «بررسی نقش تکایا و مراسمات آیینی مذهبی بر عملکرد مرکز محلهها (بافت تاریخی گرگان)».
- اخوان مهدوی، محمود. (1394)، «دسته چوبی»، میرداماد: فصلنامه اختصاصی مطالعات فرهنگی، سال اول، شماره 1: 91-92.
- اردلان، امانالله و عاقلی، باقر. (1393)، زندگی در دوران شش پادشاه، خاطرات حاج عزالممالک اردلان، تهران: نشر نامک، چاپ سوم.
- امینزاده، بهرام. (1386)، «بازشناسی اثر آیینهای جمعی بر پیکرهبندی شهر سنتی (مطالعه موردی: سمنان)». نشریه هنرهای زیبا، شماره 32: 5-13.
- امینزاده، بهناز. (1378)، حسینیهها و تکایا بیانی از هویت شهرهای ایرانی. نشریه هنرهای زیبا، شماره 6: 55-66.
- بزرگنیا، زهره. (1385)، تکیهها و حسینیهها، تهران: نشر صوفیان، چاپ اول.
- حسنپور، مرتضی و سلطانزاده، حسین. (1400)، «تبیین نقش متقابل فرهنگ و هنر در معماری آیینی تکایای مازندران»، مطالعات هنر اسلامی، دوره هجدهم، شماره 41: 184-160.
- خرمرویی، ریحانه؛ پهلوان، پرتو؛ ظریف عسگری، الهه؛ صبوری، سمیه؛ دانشی، پریسا و صدفی کهنه، پدرام. (1398)، گرگان از منظر میراث و آیین، هنر و تمدن شرق، سال هشتم، شماره 28: 13-22.
- خیامنیا، مسعود. (1394)، تأثیر موسیقی کلاسیک ایرانی به عنوان میراث ناملموس فرهنگی در تصویر ذهنی گردشگران خارجی از شهر اصفهان، پایاننامه کارشناسی ارشد، موسسههای آموزشی عالی غیردولتی-غیرانتفاعی شیخ بهایی.
- رابینو، یاسنتلویی. (1383)، مازندران و استرآباد، ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
- رحیمزاده، معصومه. (1382)، سقاتالارهای مازندران منطقه بابل وجهی از معماری آیینی، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه)، اداره کل میراث فرهنگی استان مازندران، چاپ اول.
- رحیمنیا، رضا؛ قرائتی، مهران و زمانی فرد، علی. (1394)، «کاربرد نظریه زمینهای در پژوهشهای مرتبط با دانش بومی حفاظت؛ رویکردی برای پاسداشت میراث فرهنگی ناملموس». دوفصلنامه دانشهای بومی ایران، سال دوم، شماره 4: 145-177.
- رشتچیان، یعقوب. (بیتا)، شهرشناسی استارباد: پژوهشی در فرایند دگرگونیهای بافت شهری گرگان (پیش از ۱۳۰۰ تا دهه ۱۳۵۰ خورشیدی)، انتشارات شرکت بازآفرینی شهری ایران.
- رضایانی، امید. (1402)، مصاحبه منتشرنشده در خصوص آیینهای محرم در گرگان.
- رضوانی، نوشین؛ بهزاد فر، مصطفی و حبیبی، کیومرث. (1395)، «ارزیابی بافتهای تاریخی بر پایه هنجار حس تعلق به مکان (نمونه مطالعاتی: محله سرچشمه گرگان)»، پژوهش و برنامهریزی شهری، سال هشتم، شماره 29: 42-23.
- ستوده، منوچهر. (1377)، از آستارا تا استرآباد، جلد پنجم، ششم، هفتم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
- سرنا، کارلا. (1362)، سفرنامه مادام کارلا سرنا، آدمها و آیینها در ایران، ترجمه: علیاصغر سعیدی، تهران: انتشارات زوّار، چاپ اول.
- سلطان زاده، حسین. (1374)، نائین شهر هزارههای تاریخی، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چاپ اول.
- شاهی، طاهره و خورشید، صدیقه. (1394)، «میراث ناملموس راهی به سوی توسعه گردشگری خلاق، مطالعه موردی استان مازندران»، کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین در مدیریت و مهندسی صنایع، تهران.
- کاویانی، محمدرضا. (1402)، مصاحبه منتشرنشده در خصوص آیینهای محرم در گرگان.
- کتولی، حسین. (1388)، الگویابی و توانمندسازی مرکز محلات بافت تاریخی گرگان، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مرمت و احیا بناها و بافتهای تاریخی، دانشگاه تهران.
- لیوانی، معصومه. (1391)، بررسی نقش مراسم آیینی در بازآفرینی ساختار بافت تاریخی گرگان، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته شهرسازی، دانشگاه تهران.
- مجلس شورای اسلامی. (1398)، قانون حمایت از مرمت و احیای بافتهای تاریخی-فرهنگی.
- محمدی، مریم. (1402)، نقش میراث ناملموس در باززندهسازی مجموعههای تاریخی؛ نمونه موردی: تکایای میخچهگران گرگان، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مرمت و احیا بناها و بافتهای تاریخی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره).
- مجیدی خامنه، فریده. (1400)، «راهبردهای حفاظت از فنآوران بومی (گنجینههای زنده بشری). مطالعه موردی: کرمان»، دوفصلنامه دانشهای بومی ایران، دوره هشتم، شماره 16: 175-215.
- مسعود، هاله. (1395)، بررسی راهکارهای حفظ و احیا میراث فرهنگی ناملموس به کمک گردشگری (مورد مطالعه: گردشگران داخلی شهر اصفهان)، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مدیریت گردشگری، دانشگاه هنر اصفهان.
- معززی مهرطهران، امیرمحمد و فاطمی، مهدی. (1402)، دریچهای نو در برساخت تجربه گردشگری، گردشگری فرهنگ، دوره چهارم، شماره 14: 30-37.
- معطوفی، اسدالله. (1374)، استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران، نگاهی به 5000 سال تاریخ منطقه، مشهد: نشر درخشش، چاپ اول.
- مقسمی، گلشن. (1394)، تکایای گرگان؛ هدایتکننده حیات شهری و محلهای، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مطالعات معماری ایران، دانشگاه هنر اصفهان.
- مقسمی، گلشن و اسپومحلی، مریم. (1395)، «مراسم آئینی محرم در بافت تاریخی گرگان»، میرداماد: فصلنامه اختصاصی مطالعات فرهنگی، سال دوم، شماره 5: 68- 75.
- مقسمی، گلشن؛ امینپور، احمد و رحیمزاده، محمدرضا. (1395)، «بررسی نگرش مردم بر کیفیت کالبدی و فضایی تکایای گرگان»، اولین کنفرانس بینالمللی معماری هدف، شیراز.
- مقصود لو، حسینقلی. (1363)، مخابرات استرآباد: گزارشهای حسینعلی مقصود لو (وکیل الدوله)، ویراسته: ایرج افشار و محمد رسول دریا گشت، تهران: نشر تاریخ ایران، چاپ اول.
- ملازاده، کاظم و محمدی، مرید. (1382)، مدارس و بناهای مذهبی، تهران: انتشارات سوره مهر، چاپ اول.
- موسوی سروینه باغی، الهه سادات؛ مرادی، نینا و رنجبر، احسان. (1394)، «گونهشناسی کالبدی میدانهای مرکز محله در بافت تاریخی گرگان»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال ششم: شماره 21: 67-78.
- میرحسینی، محدثه. (1390)، بررسی و تعریف محور فرهنگی تاریخی استرآباد و طرح سازماندهی گذر دربنو و مرمت بخشی از جدارههای آن، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مرمت و احیا بناها و بافتهای تاریخی، دانشگاه هنر اصفهان.
- میرحسینی، محدثه. (1402). مصاحبه منتشرنشده در خصوص آیین توقبندان در گرگان.
- میرتقیان رودسری، سید محمد؛ خراسانی، محمدامین و خلج، بهاره. (1401)، تحلیل توزیع فضایی میراث فرهنگی ناملموس در راستای حفاظت و توسعه میراث در ایران، آمایش جغرافیایی فضا، دوره دوازدهم، شماره 4: 37-19.
- نظیف، حسن. (1390)، «نقش تکایا در پایداری کالبدی بافت تاریخی گرگان»، اولین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی، تبریز.
- نوروزی، ساسان؛ شادلو، پریسا و خالقی، آیدا. (1395)، «الگوی بهینه پایدار جهت احیاء منظر فرهنگی و میراث ناملموس جاده ولایت (نمونه موردی: روستای شریف آباد)»، چهارمین کنگره بینالمللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران.
- وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی. (1390)، پرونده ثبتی میراث ناملموس (معنوی) آیین و مراسم توقبندان گرگان (استان گلستان)، شماره ثبت: 431، تاریخ ثبت: 07/10/1390، تهران: دفتر ثبت آثار و حفظ و احیا میراث معنوی و طبیعی.
- وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی. (1391 الف)، پرونده ثبتی میراث ناملموس (معنوی) چهل منبر (استان گلستان)، شماره ثبت: 550، تاریخ ثبت:20/06/1391، تهران: دفتر ثبت آثار و حفظ و احیا میراث معنوی و طبیعی.
- وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی. (1391 ب)، پرونده ثبتی میراث ناملموس (معنوی) مراسم دسته چوبی در بافت قدیم گرگان (استان گلستان)، شماره ثبت: 680، تاریخ ثبت:22/09/1391، تهران: دفتر ثبت آثار و حفظ و احیا میراث معنوی و طبیعی.
- هوشیار، شعله. (1396)، مطالعه و بررسی محورهای گردشگری در بافت تاریخی-فرهنگی شیراز با رویکرد ارتقا تعامل میان گردشگر و میراث ناملموس (نمونه موردی: گذر کوی افشار)، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته معماری، موسسه آموزش عالی حافظ.
- ییت، چارلز ادوارد. (۱۳۶۵)، خراسان و سیستان، سفرنامه کلنل ییت به ایران و افغانستان، ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد رهبری، تهران: یزدان.
)