نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری برنامهریزی محیطزیست، دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی محیطزیست، دانشگاه تهران
2 استاد گروه برنامهریزی، مدیریت و آموزش محیطزیست، دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی محیطزیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با هدف شناخت و تجزیه-تحلیل سختافزار و نرمافزار حِیطهها و تلاش برای بازآفرینی آنها صورت گرفت. در این مسیر روشها و ابزارهای پژوهشی متعددی ازجمله مطالعات کتابخانهای با تأکید بر سندپژوهی تاریخی و مصاحبههای عمیق نیمهساختاریافته با ساکنان محلات بافت تاریخی مشهد به کار گرفته شد. نتایج نشان داد «حِیطه» مفهومی کالبدی در مشهد بوده که در دوره قاجاریه به صورت ارگانیک براثر نیاز محسوس تأمین امنیت غذایی برای محلات در دورههایی که به سبب اختلافات بینمحلهای محاصره میشدند، به وجود میآید. تخصیص زمین حِیطه توسط بزرگمالک محله، مدیریت عرصهی حِیطه با کدخدا، نوع محصولات کشت شده محصولات سریعالرشد از جمله صیفیجات و درختان یکساله و سهم هر خانوار از حِیطه به تناسب تعداد اعضای آن بوده است. پس از برسرکار آمدن پهلوی اول و تسریع فرآیند شهرسازی مدرن، حِیطهها تغییر کاربری/کالبدی – عملکردی/ماهوی پیدا میکنند و به یک پلازا یا میدان/فضای اشتراکی محلی تبدیل میشوند. شتاب تغییرات سیمای مشهد در دوره پهلوی دوم موجب استحالهی حِیطهها، نابودی همهی آنها و تبدیل تنها حِیطهی باقیمانده، حِیطهی «حاجکربلایی علی»، به فضای سبز شهری میشود. پیشنهاد پژوهش حاضر، بازآفرینی حِیطه در شهر ایرانی امروز با تلفیق نقشهای سهگانه تاریخی «فضای کشاورزی اشتراکی/مشارکتی شهری»، «پلازا/میدان محله» و «فضای سبز محلی» است.
کلیدواژهها
موضوعات
- ایزانلو، مهدی؛ اسدی ساروی، سیدمحسن و مشاری، محمد. (1402)، تغییر کاربری اراضی کشاورزی و باغی تأثیر آن بر توسعه پایدار در حوزه نفوذ شهرستان شهریار، نقش جهان - مطالعات نظری و فناوریهای نوین معماری و شهرسازی، سال سیزدهم، شماره 2: ۲۵-۳۹.
- بینام. (1356)، آستان قدس رضوی دیروز و امروز، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
- پرنیانی، میلاد و قشنگ، جمشید. (1402)، جایگاه تاریخی کاریز در خراسان و نقش آن در تولیدات فرهنگی-اجتماعی، دو فصلنامه دانشهای بومی ایران، سال دهم، شماره 19: 119-173.
- جاهد، مریم؛ یزدانفر، سید عباس و نوروزیان ملکی، سعید. (1400)، مرور سیستماتیک راهکارهای طراحی کالبدِ کشاورزی شهری درون فضاهای همسایگی، فصلنامه علوم محیطی، سال نوزدهم، شماره 2: 21-38.
- حسن آبادی، ابوالفضل. (1388)، نگاهی به جایگاه سادات رضوی در مشهد در دوره صفویه، شمسه: نشریه الکترونیکی سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سال اول، شماره 3: 1-14.
- حسینی، سیدهاشم. (1390)، چهارباغ مشهد تیموری در آیینه تاریخ، پژوهشهای تاریخی (مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان)، سال چهل و هفتم، شماره 2: 73-87.
- خلیل نژاد، سیدمحمدرضا. (1400)، ملاحظات برنامهریزی، ویژگیهای فضایی و اصول طراحی منظر کشاورزی شهری مطابق با الگوی باغ ایرانی، هویت شهر، سال پانزدهم، شماره 2: 19-32.
- خلیل نژاد، سیدمحمدرضا، فرزین، سامان و ظهوریان، مریم. (1400)، قابلیتسنجی باغهای تاریخی برای توسعه کشاورزی شهری در بیرجند، باغ نظر، سال هجدهم، شماره 101: 51-66.
- راعی، حسین. (1401)، بررسی جایگاه مزارع مسکون تاریخی در نظام «زمانی- مکانی- فضایی»ایران، دو فصلنامه دانشهای بومی ایران، سال نهم، شماره 17: 221-248.
- ردایی، مهجبین؛ صالحی، اسماعیل؛ فریادی، شهرزاد؛ مثنوی، محمدرضا و زبردست، لعبت. (1400)، نقش دالانهای جریان باد در ارتقاء تابآوری در شهرهای کهن کویری (مطالعه موردی: شهر یزد)، دو فصلنامه دانش های بومی ایران، سال هشتم، شماره 15: 1-52.
- ردایی، مهجبین؛ صالحی، اسماعیل؛ فریادی، شهرزاد؛ مثنوی، محمدرضا و زبردست، لعبت. (1399)، بازشناسی اصول عقلانیت اکولوژیک در سازههای آبی کهن شهرهای کویری (مطالعه موردی: قنات وقفآباد یزد). دو فصلنامه دانش های بومی ایران، سال هفتم، شماره 13: 1-51.
- ردایی، مهجبین؛ صالحی، اسماعیل؛ مقدم، حسن؛ آذری دهکردی، فرود و ردایی، مهشید. (1401)، عقلانیت اکولوژیک، بنیان فکری در میراث آبی برای توسعه و هم تکاملی نظامهای پیوسته انسان – آب، دو فصلنامه دانش های بومی ایران، سال نهم، شماره 17: 1-36.
- رزاقی اصل، سینا؛ صمدی حسین آباد، سمیرا و حیدری، تیمور. (1396). امکان سنجی استفاده از تکنیک های متناسب طراحی شهری مشارکتی مبتنی بر بستر و ظرفیت های اجتماعی-مکانی (نمونه ی موردی بازار نوغان شهر مشهد). مدیریت شهری، سال شانزدهم، شماره 47: 61-74.
- رضایی، رحیم و عباسی، محمد. (1389)، اثرات جهانیشدن بر ماهیت، ساختار و عملکرد شهرها. مجله علمی آمایش سرزمین، سال دوم، شماره 2: 165-188.
- رضوانی، علیرضا. (1384)، در جستجوی هویت شهری مشهد، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.
- رهنما، محمدرحیم. (1375)، معرفی و ارزیابی تئوری اصالت بخشی در فرآیند احیای بافتهای قدیم شهری (نمونه: محله سرشور مشهد، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 42: 72-91.
- رهنما، محمدرحیم. (1387)، اثرات اجرای طرحهای بهسازی و نوسازی مرکز شهر مشهد بر محله پایین خیابان، مجله جغرافیا و توسعه، سال اول، شماره 11: 157-180.
- رهنما، محمدرحیم و امیر فخریان، مصطفی. (1384)، بررسی روند احیاء مرکز شهر مشهد(84-1357). جغرافیا وتوسعه ناحیهای، سال سوم، شماره 4: 83-103.
- سالاری سردری، فرضعلی و کیانی، اکبر. (1396)، تحلیل الگوی مدیریت شهری ایران (ساختار، عملکرد و راهبرد). مطالعات مدیریت شهری، سال سی و دوم، شماره 9: 35-52.
- صالحنژاد، نرگس؛ یحیایی، علی و ابوالبشری، پیمان. (1391)، کدخدا در دوره قاجاریه. تاریخ و فرهنگ، سال چهل و چهارم، شماره 1: 137-156.
- طالشی، مصطفی؛ امجد یزدی، حسین و رحیمی، حسین. (1402)، شناسایی و تدقیق نواحی فرهنگی آرامستانها در راستای گردشگری مذهبی (مورد مطالعه: آرامستانهای ناحیه شهری مشهد)، برنامهریزی توسعه کالبدی، سال دهم، شماره 1: 59-71.
- غنایی، معصومه و رازقی، علیرضا. (1399)، تاثیرشناسی مداخلات شهری بر خاطرات جمعی جامعه بومی در بازار تاریخی مشهد، نامه معماری و شهرسازی، سال دوازدهم، شماره 26: 49-66.
- فارابی، شهین. (1402)، بررسی علّی و معلولی کارکردها و کژکارکردهای قهوهخانههای صفوی و قاجار از منظر تداوم و تحول اجتماعی، علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، سال بیستم، شماره 2: 187-220.
- فیاضی، عمادالدین و شمس آریان، علی. (1390)، نگاهی به فتنه سالار در خراسان. پژوهشنامه تاریخ، سال ششم، شماره 22: 131-154.
- کیانی، مصطفی. (13۸3)، معماری دوره پهلوی اول، دگرگونی اندیشهها، پیدایش و شکلگیری معماری دوره بیست ساله معاصر ایران، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
- مافی، عزت اله. (1379)، تحلیل توزیع فضایی مساجد درشهر مشهد، مجله تخصصی زبان و ادبیات دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد (دانشکده ادبیات و علوم انسانی(مشهد))، سال سی و سوم، شماره 4-3: 811-822.
- متولی حقیقی، یوسف. (1392)، تاریخ معاصر مشهد؛ پژوهشی پیرامون تاریخ تحولات سیاسی- اجتماعی مشهد از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، مشهد: انتشارات مرکز پژوهشهای شورای اسلامی شهر مشهد.
- محمدی، مریم، ابراهیمینیا، دلارام. (1398)، کاربست اصول کشاورزی شهری در مقیاس محلات نمونۀ موردی: محلۀ امامزاده یحیی در تهران، منظر، 11(46)، 24-39.
- مدرس ضوی، محمدتقی. (137۸)، سالشمار وقایع مشهد، به کوشش ایرج افشار. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی. (13۸2)، عبدالعظیم ولیان به روایت اسناد ساواک، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
- مهردوست، مجید. (1395)، حمام مهدی قلی بیک (موزه مردم شناسی) در گذر زمان، آستان هنر، شماره 17: 70-77.
- نجیب کازرکار، نسرین؛ علیزاده، کتایون و صارمی، حمیدرضا. (1394)، آسیبشناسی مداخلههای کالبدی صورت گرفته در بافت قدیم مشهد (با تاکید بر دورههای صفوی، پهلوی و معاصر (پس از انقلاب اسلامی)، فقه و تاریخ تمدّن، سال اول، شماره 2: 11-43.
- نطاق، محمدجواد و حسین زاده، مهدی. (1402)، بررسی سیر تحولات و تغییرات سازمان فضایی شهر مشهد. منظر، سال پانزدهم، شماره 63: 26-37.
- الهی زاده، محمد حسن؛ محمد دوست لشکامی، کبری و نجف زاده، علی. (1393)، مسجد شاه مشهد و کتیبه های آن. تاریخ و فرهنگ، سال چهل و ششم، شماره 1: 109-130.
- یادآور، حسین؛ پناهی، هانیه و خرازی، شهریر. (1400)، شناسایی پیشرانهای مؤثر بر توسعه کشاورزی شهری در تبریز. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، سال هفدهم، شماره 2: 99-112.
)