خوانش نقش فرهنگ جنسیتی افغان از تایپولوژی خانه های بومی خراسان بزرگ( نمونه موردی:هرات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معماری،دانشکده ی معماری و شهرسازی،واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران

2 نویسنده مسئول،گروه معماری،دانشکده معماری و شهرسازی،واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران

3 گروه معماری،دانشکده معماری و شهرسازی،واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران

4 گروه معماری،واحد رودبار،دانشگاه آزاد اسلامی،رودبار،ایران

چکیده
در سال‌های اخیر، مسائل مرتبط با دیدگاه‌ جنسیتی در جوامع گوناگون ، به‌عنوان یکی از ابعاد فرهنگی مؤثر در شکل‌گیری فضاهای مسکونی مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله با هدف تحلیل تأثیر متغیر فرهنگ جنسیتی بر ساختار پیکربندی فضایی خانه‌های بومی در خراسان بزرگ و کهن به‌ویژه شهر هرات انجام شده است. پژوهش حاضر از نوع کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. داده‌های مورد نیاز از طریق مطالعات میدانی، ثبت مستند از پلان‌ها،و بررسی آن ها به لحاظ ساختار شکلی و دیدگاه‌های فضایی خانه‌های سنتی، و همچنین بررسی منابع کتابخانه‌ای و علمی معتبر جمع‌آوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که پیکربندی فضایی خانه‌های سنتی هرات، بازتابی ساختاریافته از نظام فرهنگی جنسیتی خراسان بزرگ است که در تعامل پیچیده‌ای با عوامل محیطی، اجتماعی، سیاسی و سنتی شکل گرفته است. به‌ویژه، تحلیل نمونه‌ها نشان می‌دهد که فضاهای اختصاصی زنانه با ویژگی‌هایی چون عزلت نسبی، محدودیت دید خارجی و دسترسی کنترل‌شده در ساختار فیزیکی خانه‌ها به‌صورت سیستماتیک طراحی شده‌اند.ساختار فیزیکی و سازمان‌دهی فضایی خانه‌های بومی هرات گواه بر آن است که معماری بومی، به‌عنوان یک متن فرهنگی، ضمن تحقق نیازهای مادی، ارزش‌ها، هنجارها و سلسله‌مراتب اجتماعی به‌ویژه مبتنی بر دیدگاه جنسیت را در قالب فرم و فضا کُدگذاری می‌کند

کلیدواژه‌ها

موضوعات

-   آلپاگونوولو، آدریانو و همکاران. (1384). معماری بومی، ترجمه: علی‌محمد سادات افسری، تهران: مؤسسه علمی و فرهنگی فضا، چاپ اول.
-   الکساندر، کریستوفر. (1387). زبان الگو: شهرها، ترجمه: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، چاپ اول.
-   ارمغان، مریم؛ سلطان‌زاده، حسین؛ ایرانی بهبهانی، هما. (1392). «معماری و فرهنگ در خانه‌های اعیانی تهران در دوره قاجار». پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، سال سوم، شماره 1 :50-29.
-   پیران، پرویز. (1386). «عرصه‌های تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی زنان ایران‌زمین، نیم‌نگاهی به یک تحقیق علمی». چشم‌انداز ایران، 46.
-   دادخواه، مهیار. (1384). گذری در گستره بومی، تهران: مؤسسه علمی فرهنگی فضا، چاپ اول.
-   سلطان‌زاده، حسین. (1390). «نقش جغرافیا در شکل‌گیری انواع حیاط در خانه‌های سنتی ایران». پژوهش‌های جغرافیای انسانی، سال چهل و دوم، شماره 75: 1-16.
-   سلطان‌زاده، حسین. (1393). «نقش جغرافیا و فرهنگ در شکل‌گیری بام در واحدهای مسکونی». پژوهش‌های جغرافیای انسانی، سال چهل و ششم، شماره 2: 64-44.
-   عینی‌فر، علیرضا؛ تاجیک، صدرالدین؛ حجت، عیسی. (1395). «مسکن و پشتونوالی: نگرشی به ارزش‌های قومی در معماری خانه‌های قلعه‌ای پشتون‌های افغان». نشریه هنرهای زیبا معماری و شهرسازی، سال بیست و یکم، شماره 4: 62-51.
-   فرهنگ، میرمحمد صدیق. (1371). افغانستان در پنج قرن اخیر، تهران: انتشارات درخشش، چاپ اول.
-   کاتب هزاره، فیض‌محمد. (1372). نژادنامه افغان، تهران: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ اول.
-   گروت، لیندا و وانگ، دیوید. (1394). روش‌های تحقیق در معماری، ترجمه: علیرضا عینی‌فر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هشتم.
-   حصاری، سلطان‌حسین. (1376). سازماندهی معماری مسکن مناطق مرکزی افغانستان هزاره‌جات، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول.
-   خاکپور، مژگان؛ انصاری، مجتبی؛ شیخ مهدی، علی؛ طاووسی، محمود. (1394). «ویژگی‌های اجتماعی-فرهنگی مسکن بومی». فصلنامه مسکن و محیط روستا، سال سی و چهارم، شماره 149: 13-3.
-   معین، محمد. (1372). ایران از آغاز تا اسلام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول.
-   ورمقانی، حسنا، و سلطانزاده، حسین. (1397). نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در شکل‌گیری خانه (مقایسه خانه‌های قاجاری گیلان و بوشهر). معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، شماره 23:123-134.