تحلیل فناوری ساخت و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری لایه‌ زرین‌فام سرامیک در منابع مکتوب تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار دانشگاه هنراسلامی تبریز

چکیده
زرین‌فام، جلوه‌ای از درخشش فلزی بر سطح لعاب سرامیک است که در اثر ایجاد لایه‌ای نازک حاوی ذرات فلزات احیاشده به وجود می‌آید و می‌تواند طیف‌هایی از رنگ‌های طلایی تا قرمز را منعکس کند. شکل‌گیری موفق این لایه وابسته به مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی، شیمیایی و فنی است که هرگونه اختلال در آن‌ها موجب کاهش درخشش یا ناپایداری لایه می‌شود. هدف این پژوهش، تحلیل فناوری ساخت و شناسایی عوامل مؤثر بر تشکیل لایه‌ زرین‌فام بر اساس منابع مکتوب تاریخی و داده‌های حاصل از مطالعات آزمایشگاهی است. در همین راستا پژوهش حاضر به دو پرسش اساسی پاسخ می‌دهد؛ 1-فاکتورهای متغییر در شکل گیری لایه‌ زرین فام موفق چیست؟ 2- با توجه به مطالعه منابع تاریخی و روش‌های آزمایشگاهی چگونه می‌توان مینای زرین‌فام ساخت؟. پژوهش از نظر ماهیت و روش، جز پژوهش‌های توصیفی-تحلیلی است. درگرداوری اطلاعات از شیوه کتابخانه‌ای، مشاهده، تجربه در محیط آزمایشگاه استفاده شده است. نتایج نشان می‌دهد که سه عامل اصلی شامل لعاب پایه، ترکیبات مینایی و فرآیند پخت احیایی، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت تشکیل لایه‌ زرین‌فام دارند. همچنین مشخص شد که در فرآیند احیا، تنظیم دقیق دمای کوره، مدت زمان احیا و میزان دوددهی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

- اکبری، عباس. (1393)، درس‌هایی از محمد بن ابی البرکات جوهری نیشابوری، تهران: انتشارات مؤلف.
-اژدری، بهزاد. (1388)، «مبانی فیزیک و شیمیایی زرین‌فام»، فصلنامه الماس، سال دهم، شماره 31: 26-31.
- بصیری، رضا. (1363)، لعاب، کاشی، سفال، تهران: گوتنبرگ، چاپ اول.
- جوهری نیشابوری، محمد بن ابی البرکات. (1383)، جواهر نامه نظامی، به کوشش ایرج افشار، تهران: میراث مکتوب، چاپ اول.
-رادز، دانیل. (1382)، کوره‌های پخت سرامیک، شعبانعلی تشکری، تهران: انتشارات فنی حسینیان، چاپ دوم.
- عابد اصفهانی، عباس و هلاکوئی، پرویز. (1385)، «بررسی عملی تکنیک ایجاد تزئینات زرین‌فام بر روی لعاب‌های دوران اسلامی»، مطالعات هنر اسلامی، سال سوم، شماره 5: 155-169.   Doi:10.22034/ias.2007.125676
- قصایی، حسین. (1386)، ساخت و بررسی تأثیر دما و اتمسفر بر لعاب زرین‌فام با هدف یافتن دمای بهینه و شرایط احیای مناسب، ششمین کنگره سرامیک ایران. ICC06_090
- کاشانی، ابوالقاسم عبدالله. (1386)، عرایس الجواهر و نفایس الاطایب، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات المعی، چاپ اول.
- متین، مهران (1387). «قدیمی‌ترین سند مکتوب فناوری نانو، کتاب «عرایس الجواهر و نفایس الاطایب» نیست»، همایش فناوری‌های بومی ایران، تهران، دانشگاه صنعتی شریف.   https://civilica.com/doc/54159
- میرشفیعی، سید محمد. (1390)، بررسی و احیاء لعاب زرین‌فام خاندان ابوطاهر کاشانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته هنر اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
- میرشفیعی، سید محمد و محمدزاده، مهدی. (1394)، «ساخت لعاب زرین‌فام ایرانی بر اساس کتاب جواهرنامه نظامی»، نشریه هنرهای زیبا، سال بیستم، شماره 1: 59-66 Doi:10.22059/jfava.2015.55445.
- میرشفیعی، سید محمد و محمدزاده، مهدی. (1394)، «فن شناسی و ساخت مینای زرین‌فام شیشه، بر اساس فرمول‌های کتاب جواهر نامه نظامی»، نشریه باستان‌سنجی، سال اول، شماره 2: 27-38.Doi: 10.29252/jra.1.2.27
- نیستانی، جواد و روح فر، زهره. (1389)، ساخت لعاب زرین‌فام در ایران، تهران: آرمان‌شهر، چاپ اول.
- واتسون، آلیور. (1382)، سفال زرین‌فام ایرانی، شکوه ذاکری، تهران: سروش، چاپ اول.