بازتاب مفهوم یاریگری و تعاون در ادبیات عامه استان خراسان جنوبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

2 استادیار گروه جامعه شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه پیام نورتهران ایران

چکیده
ادبیات عامه هر سرزمین، بستری مناسب برای بازتاب موضوعات اجتماعی و فرهنگی آن است که در قالب مَثَل‌ها و کنایات و ترانه‌ها و ... ارائه می‌شود. بخش زیادی از عناصر ادبیات عامۀ خراسان، به بازتاب موضوع «یاریگری» و همسویی کوشش‌های چندنفره برای تحقق هدفی خاص، مربوط است که به دلیل شرایط اقلیمی و جغرافیایی دشوار منطقه و فرهنگ یاری‌دوست و برادرانۀ اسلامی و ایرانی، نقشی مهم در بقای زندگی اجتماعی روستاییان و عشایر این خطّه داشته است و به عنوان یکی از ریشه‌دارترین مؤلفه‌های فرهنگ بومی در بسیاری از جنبه‌های زندگی اجتماعی، دیده می‌شود. پژوهش حاضر که با هدف بازشناسی فرهنگی دانش بومی در منطقۀ جنوب خراسان، برپایۀ ادبیات عامه و به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است در پی آن است که با رویکردی مردم‌شناختی، ضمن توجه به تجربۀ زیستۀ مردم این دیار، زوایایی از فرهنگ تعاون و یاوری را در میان مردم جنوب خراسان بررسی کند و بازتاب آن را در سنّت گفتاری این دیار، نشان دهد. برآیند تحقیق نشان می‌دهد که دیگریاری در حوزه‌های باغداری، روابط اجتماعی، جریان داشته و به صورت آیین‌های گوناگون همچون «سرمردی»، «خداقوتی»، «کاکل گندم» و اجرا می‌شده و توجه به آن در ضرب‌المثل‌ها، تعابیر کنایی، کارآواها و حتی لالایی‌ها ... مشهود است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

-  آزاد، شهربانو. (1404). مصاحبه حضوری پیرامون «همیاری مردم در مراسم عروسی».
-  اکبری، حسین. (1404). مصاحبه حضوری پیرامون «ضرب‌المثل‌های نهبندان درباره همکاری».
-  بهدانی، کلوخ. (1404). مصاحبه حضوری پیرامون «کمک کردن به دیگران در امور دامداری».
-  بهدانی، علی‌محمد. (1404). مصاحبه حضوری پیرامون «کمک کردن در مراسم عروسی».
-  زارعی، علی. (1404). مصاحبه حضوری پیرامون «کمک کردن به دیگران در آیین‌های سوگ».
-  صادقی، محسن. (1401). مصاحبه تلفنی پیرامون «دیگریاری در امور کشاورزی (زیرکوه)».
-  کاووسی، زهرا. (1403). مصاحبه حضوری پیرامون «همکاری در امور کشاورزی».
-  کفاش، عباس. (1404). مصاحبه تلفنی پیرامون «همکاری در امور کشاورزی».
-  محمد زاده آیسک، زینب. (1404). مصاحبه حضوری پیرامون «همکاری در امور کشاورزی».
-  میرزائی، رضاقلی. (1403). مصاحبه حضوری پیرامون «همکاری در امور کشاورزی سنتی»
-  اسپرادلی، جیمز. (1385)، مصاحبه مردم‌نگارانه، ترجمه گروه مترجمان، تهران: نشر دانشگاه تهران، چاپ اول.
-  بساطیان، سید محمد و سالمی قمصری، مرتضی. (1391)، «تقدم میدان بر نظریه در ارائه نظریه یاریگری در ایران»، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، سال سوم، شماره 13: 226-253.
  doi: 10.22054/qjsd.2013.849
-  بهنام فر، محمد؛ راشد محصل، محمدرضا و کاظمی اسفاد، مصطفی. (1394)، فرهنگ تحلیلی اصطلاحات و تعبیرات کنایی گویش اسفاد، بیرجند: نشر چهار درخت، چاپ اول.
-  جعفری (قنواتی)، محمد. (1399)، درآمدی بر فولکلور ایران، تهران: نشر جامی، چاپ چهارم.
-  جنیدی، فریدون. (1378)، حقوق بشر در جهان امروز و حقوق جهان در ایران باستان، تهران: نشر بلخ.
-  حاجی محمدیاری، رقیه. (1395)، «تجلی کار و یاریگری در سنت‌های گفتاری»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، سال پانزدهم، شماره 45 و 46: 53- 75.
-  دانش مقدم، هادی. (1397)، ضرب‌المثل و کنایات شیرین مردم فردوس، بیرجند: نشر رزقی.
-  ذوالفقاری، حسن. (1395)، «انواع بومی سروده‌های خراسان»، جستارهای ادبی، سال هفتم، شماره 194: 127-154.
-  راشد محصل، محمدرضا. (1400)، بیرجندیّه‌ها، مشهد: نشر طنین قلم.
-  رجبی، نجیب‌اله. (1384)، تاریخ و جغرافیای شهرستان قاینات، تهران: نشر شهرآشوب.
-  -----------------  (1404)، سرزمین و مردم گریمنج، قاین: نشر اکبر زاده.
-  رحمانی، جبار. (1403)، «مفهوم پتانسیل فرهنگی در نظام نظری مرتضی فرهادی تأملی در مسئله ابداع مفاهیم نظری»، پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، سال چهاردهم، شماره 2: 198-219.    doi: 10.22059/ijar.2025.375388.459875
-  روح‌الامینی، محمود. (1385)، گرد شهر با چراغ، تهران: نشر عطار.
-  زنگویی، حسین. (1393)، داستان‌های امثال خراسان جنوبی، بیرجند: نشر فکر بکر.
-  سرمد، غلامعلی. (1395)، سخن پیر قدیم 3 (ضرب‌المثل‌های بیرجندی)، جلد سوم، تهران: نشر روزگار.
-  شاه‌حسینی، علیرضا. (1399)، «واره؛ گمنام و بی آوازه (پژوهشی در باب نوعی تعاون کهن و زنانه در مدیریت شیر)»، فصلنامه فرهنگ قومس، سال پانزدهم، شماره 64: 37-63.
-  طالب، مهدی. (1386)، اصول و اندیشه‌های تعاونی، تهران: نشر دانشگاه تهران.
-  طباطبایی‌فر، رضا. (1381)، روستای قاطول در گذر زمان «مونوگرافی»، تهران: نشر نقش بیان.
-  عباسی، مصطفی‌قلی. (1372)، بستک و جهانگیریه (جغرافیا، کشاورزی، فرهنگ و آداب‌ورسوم)، تهران: نشر جهان معاصر.
-  عربی، علی و صمدی، حسین. (1399)، «آیین «کاکل گندم» در خضری دشت بیاض خراسان جنوبی؛ همراهی کار، نشاط و برکت»، فصلنامه فرهنگ مردم، سال نوزدهم، شماره 64: 123-141.
-  عمرانی، میثم. (1403)، «شناسایی عوامل مؤثر بر جمع‌آوری کمک‌های خرد مردمی»، نشریه مطالعات وقف و امور خیریه، سال دوم، شماره 2: 51-72.
-  doi: 10.22108/ecs.2024.140552.10
-  فاروقی هندوالان، جلیل‌اله و حسینی، سیده ناهید. (1400)، «تحلیل محتوای پاره‌ای از کارآواهای خراسان جنوبی در حوزه کشاورزی»، فصلنامه مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان، سال دوازدهم، شماره 2: 39-62.
-  فرهادی، مرتضی. (1373)، فرهنگ یاریگری در ایران، درآمدی به مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی تعاون، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
-  -----------. (1387)، «گونه شناسی یاریگری و تعاونی‌های سنتی ایران»، پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی «ویژه‌نامه پژوهش‌های اجتماعی»، سال هشتم، شماره 29: 13-60.
-  ---------. (1381)، «نقد آرا در تعریف‌ها و گونه شناسی های مفهوم یاریگری»، مجله انسان‌شناسی (نامه انسان‌شناسی)، سال اول، شماره 1: 101-121.
-  کاهی، رمضان. (1399)، دُرّ دیار زعفران، قاین: نشر اکبر زاده.
-  کشت‌کار، سامیار. (1397)، مرجع و مدخل شعر فارسی (Persian Poetry) گلچین تک‌بیت‌ها [نوشته وبلاگ]. بازیابی ‌شده در 16 تیر 1397. از:
-  محمودی، ذبیح‌اله. (1402)، فرهنگ مَثَل‌ها و کنایه‌ها در گویش نهبندان. جلد اول، بیرجند: نشر رزقی، چاپ اول.
-  مرادی، غلامعلی. محمدی، اصغر. جهانبخش، اسماعیل. (1398)، «بررسی مقایسه‌ای رابطه تولید زعفران، تعاون سنتی و یاریگری در روستاهای خراسان جنوبی»، فصلنامه علمی مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان. سال سیزدهم، شماره 4: 91- 117.
-  مقداری، صدیقه سادات و مختاری، حسن و مختاری، اعظم. (1391)، زعفرو به مثقال، ضرب‌المثل‌های قاینی، قاین: نشر اکبر زاده، چاپ اول.
-  ناصح، محمدمهدی. (1373)، دوبیتی‌های عامیانه بیرجندی، جلد دوم، مشهد: نشرمحقق.
-  هاشمی، سیدعلیرضا. (1392)، «تعاون، همیاری سنتی در فرهنگ مردم»، فرهنگ مردم ایران، سال دوازدهم، شماره 35: 113-133.
-  نیک‌گهر، عبدالحسین. (۱۳۸۷)، درآمدی بر روش تحقیق مردم‌شناسی، تهران: نشر سمت.