بام و زیست شهری: بازخوانی منظربام در ایران به روایت سفرنامه‌های دوره قاجار

راعی, حسین; محمدمرادی, اصغر; شمس, مهتاب

doi:10.22054/qjik.2026.84591.1449

بام و زیست شهری: بازخوانی منظربام در ایران به روایت سفرنامه‌های دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

حسین راعی ¹

اصغر محمدمرادی ²

مهتاب شمس ³

¹ استادیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت

² استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران

³ دانشجوی کارشناسی ارشد مرمت و احیای ابنیه و بافت های تاریخی، حفاظت و مرمت میراث معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و

https://doi.org/10.22054/qjik.2026.84591.1449

چکیده

در تاریخ معماری ایران، بام‌ها فراتر از نقش حفاظتی، جایگاه ویژه‌ای در زیست اجتماعی و فرهنگ مردم داشته‌اند؛ موضوعی که کمتر مورد واکاوی دقیق قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف بازشناسی و طبقه‌بندی کارکردهای بام، با روش «تحلیل محتوای کیفی» و رویکرد تفسیری-تاریخی، به بررسی ۲۳ سفرنامه دوره قاجار (۱۵ ایرانی و ۸ خارجی) می‌پردازد. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج هفت گونه کارکرد اصلی شامل ابعاد مذهبی، آئینی، اقتصادی و معیشتی، روزمرگی و تفرج، دفاعی، ارتباطاتی و فضای ذهنی گردید. یافته‌ها حاکی از آن است که بام در گذشته عرصه‌ای پویا برای تعاملات اجتماعی و مناسک جمعی بوده و کارکرد «تفرج و روزمرگی» سهم بسزایی در آن داشته است؛ نقشی که در دوران معاصر به فراموشی سپرده شده و عمدتاً به جنبه‌های خدماتی تقلیل یافته است. نتیجه پژوهش بر لزوم احیای رویکرد جامع به بام‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فراموش‌شده آن در سیاست‌گذاری‌های معماری و شهرسازی معاصر تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

منظرِ بام

حیات اجتماعی

منظر فرهنگی

سفرنامه

دوره قاجار

موضوعات