شناسایی آرایه های تزئینی چوبی در نگاره های شاهنامه طهماسبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران

چکیده
چوب به‌عنوان یکی از مصالح مهم در هنرهای کاربردی ایران، به‌دلیل ماهیت ناپایدار خود در برابر عوامل محیطی، کمتر در قالب آثار اصیل تاریخی باقی مانده است و نمونه‌های زیادی از این آثار چوبی از دوره‌های تاریخی مختلف در دسترس نیست؛ از سویی دیگر نگارگری ایرانی جدا از جنبه های فرمی و کارکردهای مضمونی، می‌تواند به عنوان یک منبع اطلاعاتی در خصوص شناسایی و توصیف فضای فرهنگی و اجتماعی پیرامون زمان و مکان خلق آنها مورد استناد قرار گیرد؛ بر همین اساس در این پژوهش با هدف شناسایی و ارائه تصویری روشن‌تر از ویژگی‌های فرمی و تکنیکی هنرهای چوبی رایج در دوره صفوی، نگاره‌های شاهنامه طهماسبی مورد استناد قرارگرفته است. نوع پژوهش حاضر توصیفی تحلیلی بوده و اطلاعات آن از روش کتابخانه‌ای ـ اسنادی و میدانی (طراحی کارت مشاهده و مصاحبه) به دست آمده است؛ نمونه نگاره‌های مورد مطالعه در این پژوهش شامل 26 نگاره بوده است . یافته‌ها نشان می‌دهد که بیشترین و متنوع‌ترین تزئینات چوبی در فضاهای سلطنتی و درباری تصویر شده‌اند و میان موقعیت فضایی و میزان تزئین رابطه‌ای مستقیم وجود دارد. تکنیک‌های گره‌چینی (مشبک و توپر)، منبت و منبت‌معرق بیشترین بسامد را داشته و نقوش هندسی زمینه مثلث و اسلیمی بیش از دیگر نقوش تکرار شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ـ آژند، یعقوب. (1384)، مکتب نگارگری تبریز و (قزوین و مشهد)، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر
ـ امامی، کریم. (1376)، » داستان بازگشت یک شاهنامه نفیس»، فصلنامه هنر، شماره 29: 214 ـ 197.
ـ انصاری، مجتبی و صالح، الهام. (1391)، «بررسی تطبیقی نگارگری مکتب دوم تبریز و باغ ایرانی در دوره تیموری و صفوی»، نگره، شماره 22:24 ـ 5.
ـ پوپ، آرتر آیم، اکرمن، فیلیس. (1387)، سیری در هنر ایران (از پیش از تاریخ تا امروز)، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
ـ ترکمن، ثمین و ارمغان، مریم. (1403)، » مطالعه تطبیقی ویژگی‌های معماری در نگارگری سلطان محمد و میرمصور از کاخ‌های بازنمایی شده در شاهنامة طهماسبی»، نگره، شماره 71: 169 ـ 155.
ـ تهرانی، فرهاد؛ فتح الله پور، مائده و قاسمی، زهرا. (1392)، «بررسی تطبیقی نحوه آفرینش فضاهای معماری در آثار نگارگری حمام»، نگره، شماره 26: 72 ـ 61.
ـ حسینی راد، عبدالمجید. (1384)، شاهکارهای نگارگری ایران، تهران: موزه هنرهای معاصر
ـ حصوری، علی. (1376) فرش بر مینیاتور. تهران: فرهنگان.
ـ جانی پور، بهروز؛ محمدی، نیلوفر و رضایی میرقاید، گلشن. (1399)، «همگرایی معماری ایرانی با هنر نگارگری»، باغ نظر، شماره 17: 92 ـ 81.
ـ چمن، حمیدرضا. (1381)، حفاظت و مرمت نقاشی رنگ و روغن بر روی چوب، پایان‌نامه کارشناسی مرمت آثار تاریخی، دانشکده مرمت، اصفهان: دانشگاه هنر.
ـ خیری، سیروس. (1386)، معماری و تزیینات ستاوندهای چوبی دوره صفویه در آذربایجان، جلد 2، تبریز: مهد آزادی.
ـ سودآور، ابوالعلا. (1380)، هنر دربار ایران، مترجم ناهید محمد شمیرانی، تهران: نشر کارنگ.
ـ سلطان‌زاده، حسین. (1387)، فضاهای معماری و شهری در نگارگری ایرانی، تهران: انتشارات چهارطاق.
ـ شاد قزوینی، پریسا. (1382)، «بررسی پالت رنگ در ۵ نگاره از نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسب»، جلوه هنر، شماره 23: 23 ـ 14.
شیرازی، علی‌اصغر و شادلو، داوود. (1388)، «بررسی فرش‌های بازتاب یافته در شاهنامة بایسنقری»، گلجام، شماره ۱۴: 4۹-29.
ـ شیلا، بلر و بلوم، جاناتان. (1387)، هنر و معماری اسلامی، ترجمه دکتر یعقوب آژند، چاپ هفتم، تهران: انتشارات سمت.
ـ صدیقیان، حسین و شراهی، اسماعیل. (1402)، «پژوهش تحلیلی مِحجَر یا صندوق قبرهای چوبی دوره صفویه در استان مرکزی»، هنرهای کاربردی، شماره 3: 22 ـ 5.
ـ فصیحی نیا، سانار و شاهسوارانی، وحید. (1392)، «جایگاه فرش در نگارگری ایران»، پژوهش هنر، شماره ۲: ۱34-129.
ـ فغفوری، رباب و بلخاری قهی، حسین. (1394)، «نمود معماری صفوی در نگارگری مکتب دوم تبریز»، همایش بین‌المللی نوآوری و تحقیق در هنر و علوم اسلامی.
ـ قاسمی، حمیده. (1388)، «شاهنامه شاه طهماسب: شیوه صفحه‌آرایی»، کتاب ماه هنر، شماره ۱۳۳: ۶.
ـ کاشانی ایلخچی، ژیلا و بابایی فلاح، هادی. (1402)، جایگاه بصری هنرهای چوبی در نگاره‌های شاهنامه بایسنقری، رهپویه هنرهای صناعی، شماره 3: 48 ـ 31.
ـ کیانمهر، قباد، انصاری؛ مجتبی، طاووسی محمد و آیت الهی، حبیب الله. (1382)، «ارزش‌های زیباشناسی منبت‌کاری ایران در دوران شاه طهماسب صفوی»، هنرهای زیبا، شماره 20: 88 ـ 79.
ـ مجابی، علی و فنایی، زهرا. (1389)، «صناعت دستریسی در نگارگری ایران سده نهم تا یازدهم»، گلجام، شماره 15: 148 ـ 127.
ـ مدهوشیان نژاد، محمد و شیشوانی، هاله. (1396)، «مطالعه ستون و سرستون‌های مقرنسکاری چوبی مسجد ملامعزالدین مراغه»، پژوهش هنر، شماره 14: 33-19.
ـ مقنی‌پور، مجید رضا و رحمانی، اشکان. (1398)، «پیشه‌نگاری در هنر ایران (بررسی پیشه‌های بازنمایی شده در نگاره پادشاهی جمشید از مجموعه شاهنامه بایسنقری)»، نگارینه هنر اسلامی، شماره 6: 150 ـ 142.
ـ ملکی گلندوز، مصطفی و محمدی، میر روح الله. (1391)، «بررسی ویژگی‌ها و زیبایی‌شناسی منبر مشکول، شاهکار هنرهای چوبی جهان اسلام»، نگره، شماره 23: 16-4.
ـ نجارپور، صمد. (1391)، «مطالعه تطبیقی نقوش فرش سده نخست عصر صفوی با نگارگری همان دوره»، گلجام، شماره 21: 97 ـ 77.
ـ نژاد ابراهیمی احد؛ عبداللهی فرد ابوالفضل و ساعدی فرشته. (1396)، «بررسی ویژگی‌های فنی- هنری و مضامین درهای چوبی دوره صفوی (مطالعه موردی در هفت‌رنگ و در گره بندی مشبک موزه آستان قدس رضوی)»، هنرهای صناعی اسلامی، شماره 2: ۲۴-۱۱.
ـ ولش، استوارت کری و همکاران. (1391)، اوج نگارگری، به کوشش سید کمال جاج سید جوادی، چاپ اول، تهران: پژوهشکده هنر
ـ وندشعاری، علی و سلیم پور، روح الله. (1400)، «گونه شناسی و طبقه‌بندی فرش‌های تصویرشده در نگاره‌های نسخه شاهنامه طهماسبی»، نگره، شماره 63: 111 ـ 95.