نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار نساجی پژوهشکده میراث فرهنگی

2 کارشناس پژوهش مطالعات و صنایع دستی، اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی، بیرجند، ایران.

چکیده

سیاه چادر یکی از ارکان هویتی زندگی عشایری است که عموماً از مواد اولیه بوم آورد تهیه می‌شود. سیاه چادربافی نیز همچون نیاز به تأمین امنیت و خوراک در یک زندگی عشایری با روحیه تعاون و همیاری افراد ایل پیوند خورده است. مطالعه پیش رو بر هنر سنّتی سیاه چادربافی روستای سِیدال از توابع شهرستان نهبندان در استان خراسان جنوبی متمرکز شده است. هنری که در آن مردان روستا پا به پای زنان بافنده در کار نخ ریسی، چله دوانی، دوخت نوارهای سیاه چادر و برپایی آن مشارکت دارند. هدف این جُستار علاوه بر حفظ میراث فرهنگی ناملموس، معرفی شیوه عملی هنر سنّتی سیاه چادربافی روستای سیدال است. علاوه بر این، مهمترین پرسش این پژوهش آنست که چگونه مهارت سیاه-چادربافی با قدمتی 200 ساله در روستای سیدال بر شیوه معیشت و زیست بوم ساکنانش موثر بوده است؟ روش این پژوهش علاوه بر مستندات کتاب‌خانه‌ای، مطالعات میدانی و مصاحبه با افراد هنرمند و خبره منطقه است. نتایج نشان می‌دهد که ساکنان روستای سیدال با استفاده از موی بز حاصل از دامپروری و نیروی تجربه بافندگان هنرمند اقدام به بافت سیاه چادرهایی بسیار با کیفیت می‌نمایند که علاوه بر تأمین نیازهای استان به کشورهای همسایه نیز صادر می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

- افشار سیستانی، ایرج. (1382)، مقدمه‌ای بر شناخت ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، تهران: انتشارات ثامن‌الائمه، چاپ اول.
- پاپ‌زن، عبدالحمید و افشارزاده، نشمیل. (1390)، «دانش بومی زنان عشایر کلهر در زمینه سیه مال، سازه پرتابل ایل»، زن در فرهنگ و هنر، دوره سوم، شماره 2: 39-56.
- پور حسن، ناصر. (1396)، «دولت- ایل؛ پیش‌نظریه‌ای برای ایران پیشاپهلوی»، دولت‌پژوهی، دوره 3، شماره 10: 33-63.
- ترکمنی، صائمه و لفافچی، مینو. (1400)، «تبیین سازوکارهای شاخص‌های پایداری در معماری کوچ (مطالعه موردی: کوچ‌نشینان بختیاری ایران)»، فصلنامه تخصصی معماری و مرمت رَف، شماره 3: 41-62.
- توانایی، حسین. (1381)، فیزیک الیاف، اصفهان: انتشارات ارکان، چاپ دوم.
- چوپانی، عباس. (1398). مصاحبه پیرامون «هنرهای سنّتی رایج در روستای سیدال و نحوه پرورش بز محلی کُرکی»، یادداشت 2.
- حیدری، پری. (1398). مصاحبه پیرامون «حلاجی سنّتی در روستای سیدال»، یادداشت 3.
- حیدری، ترخ النساء. (1398). مصاحبه پیرامون «ریسندگی سنّتی در روستای سیدال»، یادداشت 4.
- حیدری، مونده نساء. (1398). مصاحبه پیرامون «نحوه دولا و چندلا کردن نخ»، یادداشت 5.
- دانا، محسن، نصرآبادی، علیرضا و شریفان، هادی. (1395)، «قلعه نهبندان: شواهدی از دوره اشکانی در شرق ایران»، مطالعات باستان‌شناسی، دوره 8، شماره 1: 37-56.
- رضایی، محمد. (1398). مصاحبه پیرامون «نقوش در سیاه‌چادرها»، یادداشت 9.
- رنجبر، ناصر و محمودی، مهوش. (1399)، «ریخت‌شناسی سیاه‌چادر در عشایر جنوب غرب ایران»، هنر و تمدن شرق، سال هشتم، شماره 27: 15-26.
- روحی، ترانه. (1395)، «سیاه‌چادر؛ معماری عشایر کوچ‌نشین»، فرهنگ مردم ایران، شماره 45 و 46: 9-33.
- رئیسی نافچی، مهدی، طالبی، خاطره و آزاد، میترا. (1399)، «گوت کِ مال»، دانش‌های بومی ایران، سال ششم، شماره 14: 255-296.
- شبانی، حسین. (1398). مصاحبه پیرامون «پیشینه تاریخی سیاه‌چادر بافی در روستای سیدال و باورهای عامیانه در برپایی سیاه‌چادرها»، یادداشت 1.
- علیپور، زینب. (1398). مصاحبه پیرامون «مراحل پیش از بافندگی و بافندگی»، یادداشت 8.
- فرجامی، محمد و محمودی نسب، علی‌اصغر. (1402)، «استقرارگاه‌های دوران تاریخی در شاه کوه شهرستان نهبندان- خراسان جنوبی (محوطه‌های آتشکده، کلاه بَل‌بَتو و گورستان تاسکا)»، پیام باستان‌شناس، دوره 15، شماره 29: 59-78.
- فیلبرگ، کارل گونار. (1372)، سیاه‌چادر، مسکن کوچ نشینان و نیمه‌کوچ نشینان در پویه تاریخ، ترجمه: اصغر کریمی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول.
-کوه‌بالایی، شهربانو و کوه‌بالایی، طاهره. (1398). مصاحبه پیرامون «ابزار و تجهیزات موردنیاز برای چله‌کشی و بافندگی»، یادداشت 6.
-کیانی، منوچهر. (1376)، سیه چادرها: تحقیقی از زندگی مردم ایل قشقایی، تهران: کیان نشر، چاپ دوم.
- موسوی‌حاجی، سید رسول و پیری، علی. (1388)، «بررسی تطبیقی نقوش قالی سیستان با نقوش سفال نخودی شهر سوخته»، گلجام، دوره 5، شماره 13: 73-86.
- نظامی، صغری. (1398)، مصاحبه پیرامون «نحوه چله‌کشی، زه‌کردن پلاس و پلاس زنی»، یادداشت 7.
- نوراللهی، علی. (1397)، «یاریگری در میان کوچ‌نشینان و نیمه‌کوچ‌نشینان تیره قلی‌وند ایل خزل ایلام»، فرهنگ مردم ایران، شماره 55: 89-114.
- نیازی، معصومه، فیض‌الهی، علی و رضایی نسب، زهرا. (1402)، «بازسازی معنایی تغییرات زیست جهان عشایری در گذار به زندگی شهری (موردمطالعه: ایل خزل)»، مطالعات برنامه‌ریزی قلمرو کوچ‌نشینان، دوره 3، شماره 1: 147-162.
- هدایتی، هادی. (1384)، تاریخ هرودوت، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.