قوم جانورشناسی، ابزاری کاربردی برای حفاظت از تنوع‌زیستی در جنگل‌های هیرکانی

شعربافی, المیرا; رضایی, حمیدرضا; صالحی, صادق; فرهادی نیا, محمد صادق; شهبازی, مریم

doi:10.22054/qjik.2024.78859.1417

قوم جانورشناسی، ابزاری کاربردی برای حفاظت از تنوع‌زیستی در جنگل‌های هیرکانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

المیرا شعربافی ¹

حمیدرضا رضایی ²

صادق صالحی ³

محمد صادق فرهادی نیا ⁴

مریم شهبازی ⁵

¹ دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، ایران

² عضو هیات علمی

³ گروه علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

⁴ هیات علمی دانشگاه کنت و پژوهشگر دانشگاه آکسفورد، انگلستان

⁵ گروه محیط‌زیست، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، ایران

https://doi.org/10.22054/qjik.2024.78859.1417

چکیده

رابطه تاریخی انسان و طبیعت از طریق دانش بومی اکولوژیک قابل معرفی و بررسی است که این دانش در سیاستگذاری حفاظت کاربرد داشته و باید در حفاظت دولتی و رسمی در نظر گرفته شود. این مطالعه با هدف بررسی رابطه مردم محلی منطقه هیرکانی با گونه‌های پلنگ ایرانی، خرس قهوه‌ای و گرگ در سه منطقه تحت حفاظت محیط‌زیست در استان‌های گیلان و مازندران با رویکرد قوم‌نگاری انجام شد. طی مصاحبه با بیش از 40 فرد مطلع محلی و برگزاری جلسات گروهی، سوالاتی شامل شناخت عمومی از گونه‌ها، باورها و داستان‌ها، استفاده از اجزاء بدن و روش‌های شکار و دورکردن از دارایی‌ها پرسش شد. نتایج حاکی از تجربه و دانش بالای مردم محلی نسبت به طبیعت و حیات‌وحش پیرامون خود است. به دلیل حمله پلنگ و گرگ به دام و عدم جبران خسارت، دید منفی نسبت به این گونه‌ها به‌ویژه گرگ وجود دارد. استفاده از اجزاء بدن خرس به‌ویژه چربی در بین هر سه اجتماع جنگل‌نشین مورد بررسی شنیده شد و جنگل‌نشینان تالش داستان‌ها و اسطوره‌ای مختلفی را به‌طور مشخص در مورد گونه گرگ و خرس نقل قول کردند. توجه به پیشینه باوری مثبت و منفی نسبت به این گونه‌ها در برنامه‌ریزی‌های آموزشی می‌تواند به حفاظت موثر در این مناطق بینجامد.

کلیدواژه‌ها

دانش بومی و محلی

قوم‌زیست‌شناسی

جنگل‌های شمال ایران

جامعه محلی

گوشت‌خواران

حفاظت

موضوعات

دانش بومی

آریانژاد، ش. (1395). ده مرد رشید. تهران: نشر دنیای کتاب.
اندرسون، ا. ن؛ پیرسال، دبورا م؛ هان، یوجین. س هان و ترنر، نانسی ج. (1396). زیست قوم‌شناسی. ترجمه: منیژه مقصودی، هما حاجی علی محمدی، امیر غریب عشقی و بابک غلامین. تهران: دانشگاه تهران
بشرا، محمد. (1387). افسانه‌ها و باورداشت‌های مردم‌شناختی جانوران و گیاهان در گیلان: دد و دام. جلد 2، رشت: موسسه فرهنگی و انتشاراتی دهسرا، چاپ 5.
بهمن بیگی، محمد. (1389)، بخارای من ایل من، شیراز: انتشارات نوید شیراز
بهمنش، بهاره؛ محبی، رجبعلی؛ میردیلمی، زهره؛ حاجیلی دوجی، آیسن و توان، منیژه. (1401). «دانش بومی گیاهان سمی و دارویی برای دام در بین بهره‌برداران ترکمن مراتع قشلاقی مراوه‌تپه، استان گلستان». دو فصلنامه علمی دانش‌های بومی ایران، دوره نهم، شماره 17: 289-320.
خالقی، باقر؛ عواطفی همت، محمد؛ شامخی، تقی و شیروانی، انوشیروان. (1396). «همزیستی با جنگل: دانش سنتی اکولوژیکی جنگل‌نشینان ارسباران در استفاده از درختان جنگلی». مجله جنگل ایران. سال نهم، شماره 1: 100-85.
درویش‌صفت، علی اصغر. (1385). اطلس مناطق حفاظت شده ایران. انتشارات دانشگاه تهران
دهداردرگاهی، محمد؛ کرمی، محمود و خراسانی، نعمت‌الله. (1386). «زون‌بندی منطقه شکارممنوع درفک و دیلمان با استفاده از GIS». محیط‌شناسی، سال سی و سوم، شماره 43: 60-51.
رایگانی، ابراهیم. (1397). «بررسی جنبه‌های مردم‌شناختی مار در فرهنگ کهگیلویه و بویراحمد (جنوب غرب ایران)». نامه انسان‌شناسی، دوره پانزدهم، شماره:26.
رودبارکی کلاری، بهروز. (1391). باورهای عامیانۀ گالش‌های شمال ایران. اصفهان: آسمان‌نگر.
ستوده، منوچهر. (1389). البرزکوه. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
ستوده، منوچهر. (1390). فرهنگ گیلکی. رشت: فرهنگ ایلیا.
عبدلی، علی. (1393). تاریخ تالش. تهران: جامعه‌نگر
غلامی، اباذر. (1397). شکار در گیلان. رشت: فرهنگ ایلیا.
فرهادی، مرتضی. (1393). «مردم‌نگاری دانش‌ها و فن‌اوری‌های سنتی: "نان شب" مردم‌نگاران ایران». دو فصلنامه علمی دانش‌های بومی ایران، دوره اول، شماره 2: 1-49.
فرهادی، مرتضی. (1390). «بحران محیط زیست در ایران و لزوم بازنگری به دانش‌های مردمی و راهکارهای فرهنگ ملی». کتاب ماه علوم اجتماعی. شماره چهل و یک، شماره 149: 57-34.
فرهادی، مرتضی. (1384). «گیاه مردم‌نگاری با چکیده و نمونه‌هایی از گیاه مردم‌نگاری گیاهان خودروی کمره». فصلنامه علوم اجتماعی. دوره سیزده، شماره 34 و 35: 96-41.
قدیریان، طاهر و رئیسی چهارطاقی، نیلوفر. (1394). بررسی وضعیت پستانداران در جنگل‌های هیرکانی. پروژه مدیریت چندمنظوره جنگل‌های هیرکانی.
لیریایی، لیلا؛ عواطفی‌همت، محمد و جهانی، علی. (1400). «مقدمه‌ای بر قوم جانورشناسی به عنوان بخشی از دانش سنتی با نمونه‌هایی از دانش قوم جانورشناسی ساکنان منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه در استان لرستان». دو فصلنامه علمی دانش‌های بومی ایران، دوره هشتم، شماره 16: 342-297.
موسوی، سیده‌اشم. (1394). «ماکیان داری و ارتباط آن با نهادهای اجتماعی در جامعه روستایی گیلان». مجله مطالعات اجتماعی ایران، سال نهم، شماره 4: 83-61.
مهندسین مشاور طرح آب‌ریز. (1392). مطالعات و تهیه طرح توجیهی و تفصیلی پارک ملی پابند در استان مازندران. اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان مازندران.
نوائیان، میثم؛ فریدمجتهدی، نیما و قاسمی وسمه‌جانی، ابوطالب. (1398). گالش‌ها. رشت: فرهنگ ایلیا.