نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معماری، واحد پردیس، دانشگاه آزاد اسلامی، پردیس، ایران.

2 گروه مرمت، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

چکیده

میراث معماری صنعتی یک مفهوم نسبتاً مدرن است که حفاظت از آن مستلزم شناخت درست اثر و درک جامع از ارزش‌های ملموس و ناملموس این میراث است. در دهه‌های اخیر ورود مفاهیم نو، موجب گسترش مفهوم میراث صنعتی با ارزش‌های جدید و تبدیل فرآیند حفاظت به مقوله‌ای میان‌رشته-ای شده است. از این‌رو، تغییر رویه برای بهره‌گیری از علوم مختلف در حفاظت میراث یک ضرورت است. هدف این مقاله، تلاش برای شناسایی و معرفی ارزش‌های معماری دفاعی میراث صنعتی از منظر آموزه‌های معمارانه پدافند غیرعامل، با تمرکز بر کارخانه سیمان شهرری است. با وجود تأکید ارزش-های معماری دفاعی بر عرصه کالبدی، باید اذعان داشت که هیچ حفاظت‌گری در مقابل کالبد صرف وظیفه‌ای ندارد، بلکه حفظ ارزش‌های ورای کالبد نیز بر او فرض واجب است. این مقاله از حیث پارادایم‌های سه‌گانه تحقیق در دسته اثبات‌گرا، از وجه نوع، پیامد و نتایج آن کاربردی، از نقطه نظر فرآیند اجرا کیفی با نگاه تفسیرگرا و از منظر هدف، رویکردی توصیفی-تحلیلی و منطبق بر نمونه موردی دارد. تدوین ارزش‌های معماری دفاعی میراث صنعتی در دو بعد محیط و محاط، برای بهبود وضع موجود، اتخاذ تدابیر فنی جهت کاهش خسارات وارده و استفاده از ظرفیت های این میراث در زمان بحران از نتایج این پژوهش است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اسمعیلی جلودار، محمد اسماعیل و اولی پوریان، اشکان. (1397)، «درآمدی باستان‌شناسانه بر صنعتی شدن تهران با دگرگونی در ساختار فضاهای تولیدی آن در دوره قاجار»، مطالعات باستان‌شناسی، دوره 10، شماره 1: 1-20.
- اسمعیلیان طوسی، هدی و اعتصام، ایرج. (1398)، «تحلیل معماری میراث صنعتی با استفاده از روش ترکیبی گونه‌شناسی و دستور زبان شکل تحلیلی (نمونه موردی کارخانه‌های نساجی اصفهان و یزد در دوره پهلوی)»، نقش جهان-مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی، دوره 9، شماره 1: 1-12.
- اصغریان جدی، احمد و میرهاشمی روته، سید احسان. (1394)، آموزه‌های دفاعی حاصل از مستندات موشک‌باران تهران: دفاع غیرعامل، تمرکززدایی و تأثیر آن‌ها در کاهش آسیب‌پذیری کالبدی تهران، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول.
- اصغریان جدی، احمد و میرهاشمی روته، سید احسان. (1394)، «دانش بومی پدافند (دفاع) غیرعامل در معماری و شهرسازی دوره‌های تاریخی ایران و نمونه‌های تکامل‌یافته این تجربه‌ها»، دو فصلنامه دانش‌های بومی ایران، دوره 2، شماره 3: 7-42.
- اصغریان جدی، احمد. (1386)، الزامات معمارانه در دفاع غیرعامل پایدار، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
- اصغریان جدی، احمد. (1374)، «دفاع غیرعامل در ارگ بم»، صفه، دوره 5، شماره 2: 68-77.
- امیرحاجلو، سعید و سقایی، بصیرا. (1400)، «بررسی مؤلفه‌های پدافند غیرعامل در سازمان فضایی و کالبدی قلعه تاریخی مورچه‌خورت اصفهان»، معماری اقلیم گرم و خشک، دوره 9، شماره 13: 217-241.
- بازرگان، عباس. (1387)، مقدمه‌ای بر روش‌های تحقیق کیفی و آمیخته، تهران: نشر دیدار.
- پهلوان‌زاده، لیلا. (1390)، «کارخانه سیمان ری»، معمار، شماره 66: 69.
- ترکاشوند، اکبر. (1387)، راهنما و تفسیر آئین‌نامه طرح ساختمان‌ها در برابر زلزله و مهندسی زلزله، تهران: انتشارات فراز اندیش سبز، چاپ هشتم.
- جلالی فراهانی، غلامرضا و عراقی‌زاده، مجتبی. (1392)، «تبیین جایگاه طراحی معماری در تأمین اهداف پدافند غیرعامل ساختمان»، معماری و شهرسازی پایدار، دوره 1، شماره 1: 67-75.
- جوادپور، آیلار؛ نژاد ابراهیمی، احد و بیتی، حامد. (1402)، «معماری دروازه در استحکامات دفاعی برج و باروی شهرهای ایران»، باغ نظر، دوره 20، شماره 128: 27-38.
- حسینی، سید بهشید. (1389)، معیارهای پدافند غیرعامل در طراحی معماری ساختمان‌های جمعی شهری، تهران: نشر عابد.
- حقیقت‌بین، مهدی و بیداربخت، نیلوفر. (1398)، «افزایش مسرت‌بخشی در احیای مناظر پساصنعت»، نقش جهان-مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی، دوره 9، شماره 1: 55-65.
- حناچی، پیروز و خانی، شانلی. (1400)، «بازخوانی و واکاوی ارزش‌ها در حفاظت میراث صنعتی؛ نمونه مطالعاتی کارخانه سیمان شهرری»، مرمت و معماری ایران، سال 11، شماره 28: 19-32.
- خضرلو، آرام. (1401)، «تحلیل شاخص‌های مؤثر در ساختار تاریخی شهرهای معاصر با رویکرد پدافند غیرعامل (نمونه موردی: بافت تاریخی شهر خوی)»، شهر ایمن، دوره 5، شماره 1: 25-36.
- دانایی‌نیا، احمد و مجیدی، مرتضی. (1398)، «ارزیابی شاخص‌های طراحی ورودی ایستگاه مترو در بافت تاریخی شهر تهران مبتنی بر ملاحظات پدافند غیرعامل»، مطالعات شهری، دوره 9، شماره 33: 39-50.
- دولابی، شیما و سلیم، محمدنبی. (1402)، «دژ سنگی طزره دامغان: سازه‌ای پدافندی و چندمنظوره»، دو فصلنامه دانش‌های بومی ایران، دوره 10، شماره 20: 81-111.
- دوئت، جیمز. (1396)، تجهیز مجدد میراث صنعتی: راهنمای TICCIH برای حفاظت از میراث صنعتی، ترجمة: پیروز حناچی و سارا تیمورتاش، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
- ستوده خواجه داد، امید؛ بزرگمهر، کیا؛ رمضان پور، مهرداد و ابراهیمی جمنانی، لیلا. (1401)، «شناسایی موانع مؤثر در عدم انطباق آمایش تأسیسات زیربنایی با اصول پدافند غیرعامل (مورد: مناطق پیراشهری چابهار)»، توسعه فضاهای پیراشهری، دوره 4، شماره 1: 249-265.
- سعیدی، علی؛ سوادکوهی فر، ساسان و یاوری، یزدان. (1394)، «ارزیابی آسیب‌پذیری معابر طبقاتی، نمونه موردی: بزرگراه شهید صدر تهران»، معماری و شهرسازی آرمانشهر، دوره 8، شماره 15: 313-328.
- صادق احمدی، مهدی؛ ابویی، رضا و ندیمی، هادی. (1396)، «هفت مفهوم مؤثر در اسناد بین المللی حفاظت پس از منشور ونیز بر حفاظت از میراث روستایی»، مرمت و معماری ایران، سال 7، شماره 13: 49-62.
- صفی‌نژاد، جواد. (1396)، اماکن تاریخی ری، قم: مؤسسه فرهنگی دارالحدیث.
- طاهرطلوع دل، محمدصادق و کمالی تبریزی، سینا. (1399)، «پیشنهاد مدلی برای بررسی حفاظت پایدار (کالبدی-معنایی) میراث معماری ایران»، مرمت و معماری ایران، سال 10، شماره 24: 81-103.
- طبسی، محسن و ناصری ازغندی، حسن. (1399)، «مطالعه تحلیلی شاخصه‌های کالبدی دفاع غیرعامل در معماری کاروانسراهای عصر صفوی»، معماری اقلیم گرم و خشک، دوره 8، شماره 11: 305-329.
- فدایی نژاد بهرامجردی، سمیه و تیمورتاش، سارا. (1400)، میراث صنعتی شهر تهران، تهران: انتشارات سازمان جهاد دانشگاهی تهران، چاپ اول.
- فرح‌بخش، مرتضی و حناچی، پیروز. (1394)، «تحلیل تأثیر راه‌آهن به‌عنوان میراث صنعتی در ایران»، نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، دوره 20، شماره 4: 33-44.
- فروغی، سحر؛ اندرودی، الهام و انصاری، حمیدرضا. (1403)، «بازشناسی ارزش‌ها به‌منظور استفاده مجدد از میراث صنعتی شهر تبریز: مطالعه موردی کارخانه برق لامع»، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، دوره 9، شماره 1: 265-292.
- فلاحی، علیرضا. (1393)، «مستندسازی طراحی شهر زیرزمینی "گوجی" در ویتنام از منظر پدافند غیرعامل»، مسکن و محیط روستا، دوره 33، شماره 147: 51-64.
- قرار خسروشاهی، هما. (1400)، بازآفرینی انطباقی سبز بناهای متروکه صنعتی (نمونه موردی: کارخانه سیمان شهرری)، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة معماری پایدار، دانشگاه علم و صنعت ایران.
- قلندریان گل خطمی، ایمان. (1394)، «تدوین معیارهای مکان‌گزینی انبارهای اقلام ضروری از منظر پدافند غیرعامل»، پدافند غیرعامل، دوره 6، شماره 2: 1-12.
- قنبری، امیرعلی. (1397)، «میراث صنعتی در منظر شهر تاریخی؛ نقش کارخانه قند در منظر شهری ورامین»، منظر، دوره 10، شماره 43: 26-33.
- کدخدایی، مهدی؛ حافظ رضازاده، معصومه و کریمیان‌بستانی، مریم. (1400)، «آمایش شهری با رویکرد پدافند غیرعامل در شهر زاهدان و مناطق پیرامونی آن»، توسعه فضاهای پیراشهری، دوره 3، شماره 2: 67-90.
- کرمانی، محمد و جبارپور، مهتاب. (1397)، پرونده ثبتی: کارخانه سیمان ری، تهران: اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.
- کیخسروی، قاسم؛ لشکری، حسن؛ بقایی، مجتبی و نهالدانی، مهدی. (1395)، «مکان‌یابی صنایع کارخانه‌ای با روش (AHP) و مدل منطق فازی در شهرستان سبزوار»، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، دوره 8، شماره 4: 125-147.
- گرکنی، راضیه و عبدلی، محمد. (1391)، تاریخ و جغرافیای تاریخی جاده ابریشم، تهران: انتشارات موسسه جمال هنر.
- مردانی، سیده فاطمه. (1393)، «تأثیر منظر طبیعی بر معماری دفاعی گرجستان»، هنر و تمدن شرق، دوره 2، شماره 4: 30-37.
- مفیدی، محمدرضا و کامران کسمایی، حدیثه. (1395)، فرآیند پژوهش در معماری، تهران: انتشارات سیمای دانش، چاپ اول.
- مؤمنی، کوروش؛ محبیان، مصطفی و مودت، الیاس. (1402)، «تحلیل فضایی ساختار معماری روستا در پدافند غیرعامل با مدل‌سازی vikor؛ مطالعه موردی: روستای یاسه‌چای»، مسکن و محیط روستا، دوره 42، شماره 181: 103-118.
- مهدی‌نیا، سید احمد؛ چاردولی، هادی و بلالی اسکویی، آزیتا. (1399)، «واکاوی اصول پدافند غیرعامل در ساختار سنتی بازار همدان»، شهر ایمن، دوره 3، شماره 3: 1-13.
- مهدیون، سجاد و فدایی‌نژاد، سمیه. (1398)، «اصول تجهیز در انطباق‌پذیری و استفاده مجدد میراث معماری صنعتی»، نقش جهان-مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی، دوره 9، شماره 1: 23-31.
- میرهاشمی‌روته، سید احسان. (1393)، «تأثیر دفاع غیرعامل بر شکل کالبدی شهر عقدا»، صفه، دوره 24، شماره 2: 113-130.
- میهنی، نازنین. (1400)، «ارزیابی آسیب‌پذیری بافت فرسوده با رویکرد پدافند غیرعامل با استفاده از روش IHWP (نمونه موردی: محله خوبخت)»، شهر ایمن، دوره 4، شماره 2: 66-78.
- نامی، محمدحسن. (1401)، «آمایش دفاعی روستاهای مرزی با نگرش پدافند غیرعامل؛ مطالعه موردی: روستاهای مرزی پیرانشهر»، مسکن و محیط روستا، دوره 41، شماره 180: 99-114.
- نظیری، زهرا و فدائی نژاد بهرامجردی، سمیه. (1401)، «گونه‌شناسی ارزش‌های میراث مدرن»، نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، دوره 27، شماره 2: 21-32.
- یوکیلهتو، یوکا. (1395)، تاریخ حفاظت معماری، ترجمة: محمدحسن طالبیان و خشایار بهاری، تهران: انتشارات روزنه، چاپ دوم.