نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 پژوهشکده سوانح طبیعی
2 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران
چکیده
مخاطرات طبیعی از جمله سیل یکی از مشکلات اساسی سکونتگاههای روستایی ایران می باشد. دانش بومی مقابله با سیل و همزیستی با آن از دیرباز در ایران وجود داشته است. در این پژوهش با بررسی روشهای بومی مقابله و بهرهبرداری از منابع آبی سیل و مقایسه آن با روشهای نوین در منطقه دشتیاری و چابهار کارایی روشهای بومی ارزیابی شده است. بررسیها از طریق مطالعات کتابخانهای، گفتگو با افراد محلی، مشاهدات میدانی و تحلیل دادهها صورت گرفته است. در این مناطق دانش بومی از طریق احداث سازههای دگار و هوتک به منظور بهرهبرداری و احداث سازه تنپک به منظور مقابله با سیل و کاهش آسیبپذیری منازل مسکونی مورد استفاده قرار میگیرد. این سازهها عملکرد مشابه چکدمها، سازههای پخش سیلاب و سدها و ساخت براساس کدارتفاعی به منظور کاهش آسیبپذیری میباشد. با توجه به بررسیها و نتایج آن عملکرد سازههای مبتنی بر دانش بومی در منطقه مورد مطالعه مناسبتر بوده و از بین آنها ساخت و ساز برروی تنپکها برای منازل مسکونی ایمنی در برابر آبگرفتگی سیلاب ایجاد نموده است. هوتکها نیز بعنوان منبع ذخیره آب سیلاب و گاهاً تنها منبع آبی روستاها، بدلیل نبود شبکه آبرسانی نوین در برخی روستاها، کارکرد بسیار مناسبی در منطقه داشته است.
کلیدواژهها
موضوعات
- آنی زاده، علی. (1398). «دانش بومی پیرامون پیشبینی، پیشگیری و مهار سیل»، فرهنگ مردم ایران، دوره 17، شماره 59: 15-35.
- امامی، کامران؛ برخوردار، مهرداد؛ بهنیا، عبدالکریم؛ چاوشیان، سید علی؛ حیدری، علی؛ منتظرکلاته، علیاصغر و سادات میریی، محمدحسین. (1379). «راهنمای روشهای غیرسازهای مدیریت سیلاب». کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران، چاپ اول.
- بوذرجمهری، خدیجه و جوانشیری، مهدی. (1393). «شناخت دانش بومی و کاربرد آن در مدیریت بحران روستایی با تأکید بر خشکسالی، سیل و زلزله در بخش جلگه زوزن شهرستان خواف»، دومین همایش توسعه روستایی، مشهد. ایران.
- پاپ زن، عبدالحمید؛ حسینی، محمود؛ ازکیا، مصطفی و عمادی، محمدحسین. (1382). «استراتژی برتر برای توسعه روستایی: علمی کردن دانش بومی و بومی کردن دانش علمی»، مجموعه مقالات کنگره توسعه روستایی، چالشها و چشماندازها. مؤسسه توسعه روستایی ایران. تهران.
- پورمحمد، بهزاد. (1389). همزیستی با زلزله. تهران: مبنای خرد، چاپ اول.
- حسینی مرندی، حمید و خوبفکر برآبادی، حبیباله. (1384). «شناسایی، مطالعه و ارزیابی روشهای سنتی بهرهبرداری از سیلاب در سیستان و بلوچستان، گزارش نهایی طرح تحقیقاتی»، تهران: مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری.
- خوبفکر برآبادی، حبیبالله؛ حسینی مرندی، حمید و عرب خدری، محمود. (1398). «سامانههای بومی و سنتی استحصال آب باران در بلوچستان ایران»، دو فصلنامه دانشهای بومی ایران، دوره 6، شماره 12: 307-331.
- خلیفهزاده و همکاران. (1402). هوتک آبانباری مناسب برای تأمین آب عملیات نهالکاری در مراتع جنوب کشور، انتشارات نشر آموزش کشاورزی- دفتر شبکه دانش و رسانههای ترویجی، تهران.
- خوشفر، غلامرضا؛ حیدری نژاد چاورچی، زهرا؛ موسیزاده، حسین و خداداد، مهدی. (1394). «بررسی تطبیقی دانش بومی و رسمی در کاهش آسیبهای محیطی روستاها (مطالعه موردی: دهستان کنگور، شهرستان کلاله)»، کنگره پیشگامان پیشرفت.
- شمس، مجید و صارمی، اسماعیل. (1389). «مدیریت بحران و نقش برنامهریزی شهری در کاهش بلایای طبیعی مطالعه موردی زلزله بروجرد»، همایش ملی فضای جغرافیایی، رویکرد آمایشی، مدیریت محیط، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر.
- شهبازی مریم؛ کرمانشاهانی، شکوه؛ احمدی، حامد؛ جمشیدی، محبوبه؛ کاکوند، پوریا و رضایی، حمیدرضا. (1399) «دانش بومی مدیریت و مهار سیلاب در باغستان سنتی قزوین: سزاوار نگاهی نو در زمینه حفاظت و احیا»، سامانههای سطوح آبگیر باران. دوره 8، شماره 1: ۱-۱۲
- طهماسبی، رمضان. (1385). جمعآوری آب باران، انتشارات موسسه آموزش عالی علمی- کاربردی تهران، تهران، ص 19.
- عزمی، آئیژ؛ میرزایی قلعه، فرزاد و درویشی، سبا. (1394). «جایگاه دانش بومی در مدیریت مخاطرات طبیعی در روستاها (مطالعه موردی: دهستان شیزر, شهرستان هرسین)»، جغرافیا و مخاطرات محیطی، دوره 4، شماره 13: 23-39.
- محمدخان، شیرین و نرماشیری، فاطمه و اعتمادی، پگاه، (1390). «روشهای سنتی تأمین آب جهت خودکفایی کشاورزی از طریق سامانههای دگار و هوتک (مطالعه موردی: منطقه دشتیاری- سیستان و بلوچستان)»، همایش بینالمللی دانش سنتی مدیریت منابع آب، یزد.
- مهندسین مشاور پارس کنسولت. (1352). شناسایی منابع آبوخاک منطقه باهوکلات، ربچ و حوزه رودخانههای بنت وکاش، گزارش نهایی، شرکت سهامی سازمان آب منطقهای جنوب شرق.
- وزین، نرگس. (1386). «نقش دانش بومی در کاهش آسیبهای محیطی به نواحی روستایی»، مجله رشد آموزش جغرافیا. دوره 21، شماره 79: 30-37.
)