نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت
چکیده
معیشت ایرانیان در طول تاریخ با کشاورزی و مزرعهداری گرهخورده بود و زمینداران بزرگ و اربابان از طبقه نجبا و طبقات بالای اجتماعی محسوب میشدند. منابع، اسناد تاریخی و باستانشناختی وجود دارند که آثار مرتبط به میراث کشاورزی در پهنه فرهنگی ایران را نشان میدهند. تعدادی از آنها مربوط به مزارعی هستند که از قرون اولیه اسلامی تا دوره پهلوی شکل گرفتند و قرنها مورد بهرهبرداری اقتصادی و معیشتی قرار داشتند. آنها دارای 4 نوع نظام مالکیتی وقفی، اربابی، دولتی و شاهی بودند و سپس تعدادی از آنها در دوره قاجار و پهلوی تحت مالکیت اربابی قرارگرفتند. این نوع از مالکیت در مواجهه با تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران در این دوران و پس از آن موجب ایجاد تغییرات کالبدی و کارکردی در مزارع تاریخی شده و هویت و اصالت آنها را دچار چالش کرده است.
مسئله اصلی مقاله نیاز به شناخت عمیقتر درباره ارتباط بین مالکیت اربابی و زیستِ مزارع ایرانی در دوره قاجار و پهلوی است. این منظور با معرفی عوامل تأثیرگذار برآن از طریق رهیافت تفسیری و راهبرد تفسیری تاریخی انجام خواهد شد.
کلیدواژهها
موضوعات
- ادوارد پولاک، یاکوب. (1361)، سفرنامه پولاک «ایران و ایرانیان»، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. (1368)، مرآهالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث، جلد 1 و 4، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- اعظم واقفی، سید حسین. (1374)، میراث فرهنگی نطنز، آثار تاریخی، آداب، سنتها و تاریخ نطنز، جلد 1، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- افشار، ایرج. (1374)، یادگارهای یزد، معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی شهر یزد، جلد 1 و 2، چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- افشار، حسنعلی خان. (1382)، سفرنامه لرستان و خوزستان، تصحیح حمیدرضا دالوند، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- افضلالملک، غلامحسین خان. (1355)، کتابچه تفصیل و حالات دارالایمان قم. مجله فرهنگ ایرانزمین، شماره 22: 67-150.
- افضلالملک، غلامحسین خان. (1360)، سفرنامه خراسان و کرمان، به اهتمام قدرت الله روشنی، تهران: انتشارات توس.
- امین لشکر، قهرمان. (1374)، روزنامه سفر خراسان به همراهی ناصرالدینشاه (1300)، به کوشش ایرج افشار و محمد رسول دریاگشت، تهران: انتشارات اساطیر.
- اوا سابتلنی، ماریا. (1387)، «باغ ایرانی: واقعیت و خیال»، گلستان هنر، شماره 12: 16-29.
- بشیریه، حسین. (1393)، «فروپاشی دولت مطلقه»، مهرنامه، شماره 38: 52.
- بلاغی، سید عبدالحجه. (1369). تاریخ نائین، تهران: چاپخانه طهوری.
- بهشتی، سید محمد و راعی، حسین. (1395)، «مزارع مسکون تاریخی در ایران؛ از آغاز تا دوره صفویه»، مجله علمی و ترویجی اثر، دوره 37، شماره 74: 3-22.
- پسندیده، محمود. (1394)، اسناد و موقوفات مدارس تاریخی حوزه علمیه مشهد، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
- پیگولوسکایا، نیناویکتوروونا. (1367)، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمه: رضا عنایتالله، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- توانگر مروستی، مجید. (1394)، قلعه روستاهای تاریخی منطقه هرات و مروست استان یزد، انتشارات سبحان نور.
- جوافشان ویشکایی، ساسان. (1394)، شناسایی و تهیه گزارش میراث جهانی کشاورزی ایران (منطقه مرکزی)، تهران: وزارت جهاد کشاورزی، مؤسسه پژوهشهای برنامهریزی اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی.
- جیحانی، حمیدرضا و عمرانی، آتوسا. (1393)، «قصر و بانوی عظمی. بازشناسی یک باغ در شرق اصفهان»، مجله علمی و ترویجی اثر، شماره 65: 50-33.
- حبیبآبادی، محمدعلی. (1364)، مکارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، اصفهان: انتشارات نفایس مخطوطات.
- حسینی یزدی، سید رکنالدین. (1341)، جامعالخیرات، به کوشش ایرج افشار و محمدتقی دانشپژوه، تهران: انتشارات فرهنگ ایرانزمین.
- حکمت یغمایی، عبدالکریم. (1369)، بر ساحل کویر نمک، تهران: انتشارات توس.
- خسروی، خسرو. (1352)، نظامهای بهرهبرداری از زمین در ایران (از ساسانیان تا سلجوقیان)، تهران: انتشارات شبگیر، چاپ دوم.
- دهقان نژاد، مرتضی و ستوده، مولود. (1389)، «فرمانگذاری خالصجات در اصفهان در دوره ناصرالدینشاه (تبدیل زمینهای دولتی به زمینهای اربابی، بهطور مشروط)»، فصلنامۀ گنجینۀ اسناد، دوره 3، شماره 20: 80- 91.
- راعی، حسین و بیگلری، محسن. (1400)، «انشاء مزرعه دولتآباد قم، از آغاز تا اضمحلال»، معماری اقلیم گرم و خشک، دوره 9، شماره 13: 59-77.
- راعی، حسین. (1389)، مقدمهای بر معماری مزارع در ایران. مجله میراث ملی، معاونت میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری کشور، دوره 1، شماره 4: 116-121.
- راعی، حسین. (1396)، «در جستجوی مزارع مسکون اربابی در نیاسر»، مجموعه مقالات همایش باغهای تاریخی، دانشگاه کاشان، 230-251.
- راعی، حسین. (1399)، «نظام شکلدهنده در معماری مزارع تاریخی با نگاه به مزارع طرازآباد، گَوَرت و نهچیر»، معماری اقلیم گرم و خشک، دوره 8، شماره 11: 49-76.
- راعی، حسین. (1400)، «قابلیتهای پنهان در مزارع مسکون تاریخی نیاسر»، نشریه معماری و شهرسازی ایران، دوره 12، شماره 1: 174-157.
- راعی، حسین. (1400)، «گونهشناسی مزارع تاریخی در اقلیم گرم و خشک با تکیه بر ویژگیهای کالبدی و کارکردی آن»، معماری اقلیم گرم و خشک، دوره 9، شماره 14: 27-48.
- راعی، حسین. (1401)، «بررسی جایگاه مزارع مسکون تاریخی در نظام «زمانی- مکانی- فضایی» ایران»، دو فصلنامه دانشهای بومی ایران، دوره 9، شماره 17: 221-248.
- رنه دالمانی، هانری. (1378)، از خراسان تا بختیاری، ترجمه غلامرضا سعیدی، تهران: فرهنگ نشر نو.
- شفیعی، محمدرضا. (1380)، «قلعه نهچیر؛ میراثی از اوایل قاجار»، فرهنگ اصفهان، شماره 20: 53-59.
- شیخالحکمایی، عمادالدین. (1388)، اسناد معماری ایران، دفتر اول، تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری.
- طالب، مهدی و عنبری، موسی. (1387)، جامعهشناسی روستایی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
- طرح هادی روستای قاضیبالا. (1387)، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان قم.
- ظلالسلطان، مسعودمیرزا. (1368)، خاطرات ظل السلطان، جلد 1،2 و 3، به اهتمام و تصحیح حسین خدیوجم، تهران: انتشارات اساطیر.
- فرمانفرما، عبدالحسین میرزا. (1383)، مسافرتنامه کرمان و بلوچستان، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات اساطیر.
- فلور، ویلم. (1399)، کشاورزی ایران در دوره قاجار، ترجمه: شهرام غلامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- فوران، جان. (1378)، مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفوی تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمه: احمد تدین، تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ دوم.
- کریستنسن، آرتور. (1386)، وضع ملت و دولت و دربار در دوره شاهنشاهی ساسانیان، ترجمه: مجتبی مینویطهرانی، تهران: نشر اساطیر.
- کلانتر ضرابی، عبدالرحیم. (1387)، تاریخ کاشان، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- لمبتون، آن کاترین سو این فورد. (1345)، مالک و زارع در ایران، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- لمبتون، آن کاترین سو این فورد. (1398)، اصلاحات ارضی در ایران، ترجمه: مهدی اسحاقیان، تهران: انتشارات امیرکبیر. چاپ چهارم.
- محمدمرادی، اصغر؛ صالحی کاخکی، احمد و راعی، حسین. (1395)، «آغازی بر فهم مزارع مسکون تاریخی در یزد»، پژوهشهای معماری اسلامی، دوره 4، شماره 4: 1-19.
- مرتضوی تبریزی، مسعود. (1383)، مهاجرت روستاییان به شهرها و تأثیرات اقتصادی و سیاسی آن در دوره پهلوی دوم، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- مرکز اسناد اداره کل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان قم. (1398).
- مستوفی بافقی، محمد مفید. (1342)، جامع مفیدی، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات اسدی.
- مصاحبه با حاج عظیم، رئیس شورای روستا. (1399).
- مصاحبه با محمد وفایی و دسترسی به آرشیو خاندان وفایی. (1398).
- ناصرالدینشاه قاجار. (1354)، سفرنامۀ عتبات ناصرالدینشاه قاجار، زیر نظر: ایرج افشار، تهران: انتشارات فرهنگ ایرانزمین.
- ناصرالدینشاه قاجار. (1373)، شهریار جادهها، سفرنامۀ ناصرالدینشاه به عتبات، به کوشش محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملی ایران.
- نظری داشلی برون، زلیخا؛ حاجی علیمحمدی، هما؛ رهو، روشنک و ترابزاده، عباس. (1384)، مردمشناسی روستای ابیانه، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکده مردمشناسی با همکاری اداره کل امور فرهنگی.
)